‘Waarom ga jij naar Dunkeldeutschland?’

Reportage | Oost-Duitse deelstaat Thüringen Het levendige Jena vecht tegen stereotypes die bestaan over het ‘arme’ en ‘intolerante’ Oost-Duitsland. De bloeiende economie trekt veel arbeidsmigranten. Maar nog niet iedereen voelt zich welkom.

Luchtfoto van het oude centrum van Jena.
Luchtfoto van het oude centrum van Jena. Foto picture-alliance

Natuurlijk groeit er mos op de muren van de eet- en ontspanningszaal voor het personeel. Signaalgroen, C02-absorberend mos. En er hangen doorzichtige bollen aan het plafond, als schommels waar je comfortabel in kan zitten. Net als in de kleurige zitzakken, of in de ballenbak naast de vergaderzaal.

Het interieur van dit kantoor moet duidelijk een boodschap overbrengen: vergeet dat je in het oosten van Duitsland bent, waar zoveel wordt geklaagd over wat er allemaal is misgegaan sinds de val van de Muur in 1989. Waar de inkomens nog altijd lager zijn dan in het Westen, waar de bevolking is geslonken en vergrijsd, waar het vertrouwen in de overheid en de toekomst is verdampt.

Ook al zit dit kantoor gewoon boven een winkelcentrum in Jena, de ballenbak, het mos en de blankhouten espressobar zeggen: wij horen bij de snel groeiende digitale economie, wij doen mee met de grote wereld.

„Ik vind het beledigend dat media en politiek het onderscheid tussen Oost- en West-Duitsland maar blijven benadrukken”, zegt Christian Otto Grötsch (39), oprichter en directeur van de firma dotSource. Zijn bedrijf bestaat 13 jaar, heeft inmiddels 250 werknemers in dienst en adviseert klanten over alle aspecten van digitale handel (e-commerce).

„Natuurlijk zijn er in de voormalige DDR economisch achtergebleven gebieden”, zegt Grötsch. „Maar die heb je in het Ruhrgebied ook.” Ook de stigmatisering dat het oosten van Duitsland extreemrechts is, bevalt hem niet. „Ja, er zijn in deelstaat Thüringen veel rechtsradicalen. Maar dat is een internationaal probleem, je ziet ze zelfs in Nieuw-Zeeland en Zweden.”

De ballenbak en de blankhouten espressobar zeggen: wij doen mee met de grote wereld

Grötsch moet soms opboksen tegen stereotyperingen. „Mensen uit West-Duitsland die bij ons komen werken krijgen in hun vriendenkring soms te horen: Waarom ga jij naar Dunkeldeutschland, het donkere Duitsland? Maar Jena is een open, tolerante stad met een jonge bevolking en een levendige cultuur.”

Vanwege de bloeiende economie wordt Jena wel het ‘München van het oosten’ genoemd. De werkloosheid is met 5 procent 1,5 lager dan in de rest van het oosten. „Een superster in Oost-Duitsland”, volgens Oliver Holtemöller, hoogleraar economie in Halle. „Maar ook in de rest van Oost-Duitsland gaat het niet slecht, ook al wordt dat vaak beweerd. De afgelopen dertig jaar is veel vooruitgang geboekt, bijvoorbeeld op het gebied van levensomstandigheden, besteedbaar inkomen en gezondheidszorg. Maar Jena springt er uit.”

Ontmantelde fabrieken

Het had in Jena ook heel anders kunnen lopen. Sinds de 19de eeuw is de universiteitsstad dankzij lenzenmaker Carl Zeiss een belangrijk centrum van de optische industrie. Maar na de Tweede Wereldoorlog brachten de Amerikanen een deel van deze optische kennis en specialisten over naar Baden-Württemberg in West-Duitsland. Vervolgens ontmantelde het Rode Leger complete fabrieken om ze, bij wijze van herstelbetaling, naar de Sovjet-Unie te transporteren.

In de DDR werd de firma Carl Zeiss als staatsbedrijf opnieuw opgericht, om al snel het grootste conglomeraat van het land te worden. Na de ondergang van de DDR bleek een drastische sanering van de trots van Jena onvermijdelijk.

Sterk afgeslankt ging het bedrijf verder als Jenoptik. Duizenden werknemers kwamen op straat te staan, met de aanmoediging (en daadwerkelijke steun) van het voormalige moederbedrijf om voor zichzelf te beginnen. Dat leidde tot een veelheid aan kleine innovatieve bedrijfjes - en een wederopleving van Jena als technologisch centrum.

Milieuminister van Thüringen, Anja Siegesmund (Groenen), plant een boom met scholieren.

Foto Bodo Schackow/picture alliance

Buitenlanders aarzelen

Terwijl in andere delen van Oost-Duitsland nog altijd huiver, of zelfs afkeer bestaat tegen immigratie, kan Jena niet meer zonder hulp van buiten, zegt burgemeester Thomas Nitzsche. „In Thüringen kunnen we niet genoeg goed opgeleide mensen vinden, en ook niet meer in de rest van Duitsland. We moeten in het buitenland mensen werven, om te beginnen in Oost- en Zuid-Oost Europa.”

Nitzsche beseft dat buitenlanders soms aarzelen om naar Oost- Duitsland te verhuizen, zeker als ze een donkere huidskleur hebben. „Mensen hebben vaak beelden gezien van extreemrechtse groepen en zijn daarom beducht om hierheen te komen.” Als Nitzsche met buitenlandse ambassadeurs spreekt, komt altijd de vraag of mensen met een migratie-achtergrond wel veilig zijn. „Maar dat zijn ze in Jena echt”, zegt de burgemeester.

Verena Bytyqi, een jonge arts uit Kosovo die gespecialiseed is in moleculaire geneeskunde, voelt zich welkom in Jena en zou hier graag werk vinden, vertelt ze in de mensa van haar universiteit.

Na de ondergang van de DDR bleek een drastische sanering van de trots van Jena onvermijdelijk

Een Iraanse vakgenoot die tegenover haar zit, heeft andere ervaringen. Haar naam wil ze niet noemen – in eigen land heeft ze geleerd om op te passen met uitspraken in het openbaar.

„Mensen staren me hier aan, zelfs op de universiteit, alsof ik er niet bij hoor. In Berlijn of Hamburg heb ik dat gevoel nooit, in Oost-Duitsland wel. Als mijn telefoon gaat ben ik bang voor afkeurende blikken als ik in het Perzisch opneem. Mijn promotie maak ik hier af, maar ik ben blij als ik naar een andere stad kan.”

Een andere groep migranten huist sinds vorig jaar in de schouwburg van Jena: het Nederlandse theatercollectief Wunderbaum. Behalve in Rotterdam voert de groep ook in Jena stukken op. Vaak gaan ze over Thüringen en de buitenwereld, zoals het stuk Deutschkurs, over het leren van een vreemde taal.

„Dat stuk was gebaseerd op onze ervaringen met het Duits”, vertelt decorbouwer Maarten van Otterdijk. „Tegelijk ging het over hoe moeilijk het voor een Syrische vluchteling is om de taal te leren’’.

Met zijn jonge, hoog opgeleide bevolking is Jena een soort progressief eiland in Thüringen, erkennen de theatermakers. Soms weten ook mensen van buiten de stad de weg naar het theater te vinden, vertelt actrice Pina Bergemann. „Ons stuk over Freikörperkultur, het nudisme dat in de DDR heel normaal was, sprak een breed publiek aan. Er kwamen veel oudere mensen die het jammer vonden dat naaktheid tegenwoordig met schaamte is verbonden. Zo hadden we een brug geslagen van Jena naar de rest van Thüringen.”