Vechten tegen staal én virtueel geweld

NAVO-missie in Litouwen Oorlogsdreiging komt allang niet meer alleen van bommen, granaten en tanks. In Litouwen oefenen NAVO-landen waaronder Nederland ook met nieuwe, minder zichtbare vormen van oorlogvoering – niet voor niets aan de grens met Wit-Rusland.

Schietoefening van de NAVO-missie Enhanced Forward Presence in de Baltische Staten.
Schietoefening van de NAVO-missie Enhanced Forward Presence in de Baltische Staten. Foto Valda Kalnina/EPA

Gepantserde terreinwagens slingeren met grote snelheid over de bemodderde vlakte. In de verte doemen huizen op, de voertuigen stoppen abrupt en groenzwart geschminkte militairen springen op de grond. Een voor een gaan ze een verlaten huis binnen, achter hen ratelt een machinegeweer. Het spuwt dummy- kogels. Er vallen nepgewonden. De militairen bestrijden een fictieve vijand.

Hier in het Litouwse Pabrade, aan de Europese oostgrens met Wit-Rusland, oefenen Nederlandse militairen een aanval. Ze doen alsof het de Russen zijn die zich verschuilen in de namaakstadswijk, die met een verwijzing naar de Litouwse hoofdstad Little Vilnius is gedoopt. Ze trainen samen met de Noren en de Belgen. Dat het gesimuleerde vuurgevecht te horen is over de grens, vijf kilometer verderop, is precies de bedoeling. Rusland is een reële bedreiging voor voormalige Sovjet-staten als de Baltische Staten – en daarmee voor Europa.

Nadat Rusland in 2014 de Krim had ingenomen, besloot de NAVO tot aanwezigheid in Estland, Letland en Litouwen. Om ervoor te zorgen dat de grenzen in het noordoosten van Europa niet óók opnieuw getekend zouden worden, zoals in Oekraïne gebeurde. Honderden militairen van 24 van de 28 NAVO-landen bivakkeren in de Baltische Staten. Nederland doet alleen in Litouwen mee, met een kleine 250 militairen, de grootste militaire missie van dit moment.

Onbedoeld zijn de Baltische staten ook een laboratorium voor de oorlogsvoering van de nabije toekomst. Die oorlog is ‘hybride’: het klassieke ‘staal op staal’ raakt vermengd met cyberacties, zoals hacken van computers, en met beïnvloeding via bijvoorbeeld sociale media.

Een persreis van Defensie voert in sneltreinvaart langs oefenterreinen, kazernes, militaire hoofdkwartieren en een diplomatieke post. Hier zien we wat de NAVO-missie Enhanced Forward Presence (EFP) doet. En hoe de NAVO zich wapent tegen die ‘oorlog van de toekomst’.

De klassieke, fysieke oorlog met tanks en bommen beperkt zich in Litouwen vooralsnog tot oefeningen. Maar de ‘virtuele’ oorlog en de oorlog om de menselijke geest (de ‘cognitieve oorlog’, in defensietermen) zijn hier in volle gang dankzij een stroom hacks en nepberichten van – hoogstwaarschijnlijk – Rusland. „De frequentie is zo hoog en het risico op ontwrichting zo reëel,” zegt de Nederlandse ambassadeur Bonnie Horbach, in de residentie in een park in volle herfst in Vilnius, „dat je nu al kunt spreken van een hybride oorlog. Alleen weten we nog niet goed hoe we ermee om moeten gaan.”

Fysieke oorlog

Door de bossen bij Rukla, ten westen van Vilnius, raast een tank over een onverharde weg. „Dat is de tractor. Die gaat weer een voertuig uit de modder trekken”, zegt Mark, de commandant van een Nederlandse eenheid die vandaag oefent met een Belgische eenheid. Na dagen van regen is het uitgestrekte oefenterrein een modderpoel. Mark: „Zelfs de oersterke Leopard II-tanks blijven soms vastzitten.” De Nederlanders laten lucht uit de banden van hun gepantserde Boxer-voertuigen lopen; hoe zachter de band, hoe minder gauw die wegzakt.

Een paar minuten voor de actie staan de Nederlandse militairen verzameld rond een geplastificeerde kaart, uitgespreid op de bosgrond. De leider van de eenheid wijst op twee evenwijdige wegen: „Het gebied ertussen is een kilometer lang. Dat verdedigen de Belgen. Wij gaan aanvallen, we doen alsof we de Russen zijn.” Hoe dat is? In het kort, zegt Mark: „met veel, heel zwaar materiaal, bijvoorbeeld tanks, een gebied ingaan en vuur blijven geven”.

Tegenhouden kunnen we de Russen niet, zij zijn met veel meer

Raimundas Vaiksnores Litouwse commandant der landstrijdkrachten

Hier trainen militairen de ‘klassieke’ manier van oorlogvoeren. Er worden tanks gebruikt en wapens, het is zichtbaar. Als iemand zogenaamd wordt geraakt, valt hij neer. Hoewel niemand denkt dat de Russen echt de grens gaan oversteken, is de NAVO hier in staat een fysieke aanval te vertragen. „Tegenhouden kunnen we de Russen niet, zij zijn met veel meer”, zegt Raimundas Vaiksnores, de Litouwse commandant der landstrijdkrachten. Ook de Russen laten hun militaire kracht graag zien: in 2017 oefende het land met tienduizenden militairen aan de andere kant van grens.

Grote NAVO-oefeningen met groot materieel – tanks, pantserhouwitsers – waren sinds het eind van de Koude Oorlog (begin jaren 90) in onbruik geraakt. Ze worden hervat omdat een grootschalige confrontatie niet langer onwaarschijnlijk is.

De meeste Nederlandse militairen zien het belang van de oefening wel maar voelen geen Russische dreiging. „Voor burgers hier is die dreiging heel reëel”, zegt Vaiksnores. Litouwen werd pas in 1991 onafhankelijk, veel mensen hebben nog slechte herinneringen aan de Sovjet-bezetting.

’s Avonds komen Nederlandse militairen in de kazerne bij van de oefening in Little Vilnius en van drie dagen kamperen in regen en kou. Rozig drinken ze alcoholvrij bier aan lange tafels. Natuurlijk trainen ze in Nederland ook, zegt soldaat Robert: „Maar niet zo intensief als hier. In drie dagen heb ik misschien tien uur geslapen. Binnenkort gaan we buiten slapen bij min 25. Wanneer kan dat nou in Nederland?”

Virtuele oorlog

De Nederlandse militairen in Litouwen krijgen van Defensie de opdracht hun eigen simkaart thuis te laten. Een Nederlands, Belgisch of Duits telefoonnummer dat dicht bij een oefenterrein contact maakt met een gsm-mast, zal vrijwel altijd van een NAVO-militair zijn. Lokale nummers zijn voor hackers niet meteen te herkennen. Met Nederlandse simkaarten is het behoorlijk misgegaan, vertellen militairen. Nadat Nederlanders met hun privé-telefoon naar huis hadden gebeld, werd hun familie thuis lastiggevallen met vervelende telefoontjes in gebrekkig Engels – waarschijnlijk van Russische hackers.

Nederlandse militairen simuleren gevecht met Russen in Litouwen.
Foto’s Evert-Jan Daniels/Defensie

Het is een klein voorbeeld van hoe de Russen ‘virtueel’ de grenzen van de NAVO schenden. Hoe ze structureel inbreken op digitale netwerken van individuen en hen intimideren. Nederlandse militairen kunnen op de kazernes via beveiligde wifi-netwerken facetimen met het thuisfront. Belgische militairen mogen van hun leiding helemaal geen telefoon bij zich hebben, de Duitsers zijn juist soepeler.

Omdat de Russen ook in staat zijn navigatie via gps plat te leggen, leggen de militairen zich toe op ouderwetse methoden. „We oefenen weer met kaarten en kompas”, zegt de Nederlandse luitenant-kolonel Marc Veuger, plaatsvervangend commandant van de missie in Litouwen. „Zoek op de kaart maar eens uit waar je precies zit en hoe je met behulp van een kompas naar een andere plek kunt gaan.”

Beïnvloedingsoorlog

Op het NAVO-hoofdkwartier in Vilnius, waar telefoons om veiligheidsredenen achterblijven in kluisjes op de gang, geven militairen uit Portugal en Italië presentaties. Op het scherm verschijnt het omslag van een regeringsgezind Russisch tijdschrift uit 2015. Een kaart van Europa toont met rode strepen dat Rusland de Baltische staten als zijn grondgebied ziet. Dan komen jaartallen voorbij. 2008: Rusland in oorlog met Georgië. 2014: Rusland lijft de Krim in, steunt separatistische rebellen in Oost-Oekraïne en de NAVO-landen beloven hun defensie-uitgaven fors te verhogen. 2017: de missie Enhanced Forward Presence begint, ter ‘geruststelling’ van de Baltische bevolking en voor ‘afschrikking’ van Rusland.

Naast fysieke aanwezigheid is strategische communicatie (StratCom) het belangrijkste gereedschap van de NAVO. Onderdeel daarvan is steeds nadrukkelijk aan vriend en vijand te laten zien dát de NAVO er is: de militairen ontmoeten politici, bezoeken scholen en dorpshuizen en sponsoren de voedselbank. Ze geven acte de présence op festivals en zenden hun boodschap uit op sociale media. „We hebben sinds december 2018 een Facebook-pagina en werken aan een pagina op Instagram”, vertelt een NAVO-militair.

De Russen zetten communicatie óók strategisch in. Doel: verwarring zaaien, groepen uit elkaar spelen. Russische trollenfabrieken produceren voortdurend nepnieuwsberichten, die verschijnen op sociale media en nieuwssites. Ze zetten onder andere de NAVO in een kwaad daglicht, bijvoorbeeld met de bewering dat bij een grote NAVO-oefening dit voorjaar nucleair afval zou zijn gedumpt in een rivier.

„Van de drie Baltische landen heeft Litouwen de kleinste groep Russisch sprekenden, zo’n 5 procent”, zegt commandant Vaiksnores. „Wij zijn daardoor iets minder kwetsbaar voor de nepberichten van buiten.” In Estland en Letland is ruim een kwart van de bevolking Russischtalig. Daar is beïnvloeding makkelijker.

De Russen spelen in op gevoeligheden die er al zijn

Bonnie Horbach Nederlandse ambassadeur in Litouwen

Recent, op 25 september, toonde een site na de viering van een Litouwse feestdag, een foto van een Duitse tank op de joodse begraafplaats bij Kaunas. In het bijbehorende verhaal sprak een vertegenwoordiger van de lokale joodse gemeenschap er schande van. De foto was duidelijk nep, een digitale collage van oude beelden. Maar joodse gemeenschappen van de VS tot Israël reageerden furieus.

Ambassadeur Bonnie Horbach: „Wat de Russen doen is inspelen op de gevoeligheden die hier al zijn. Door op die zwakke plekken te drukken, ontstaat tweespalt en verdeeldheid.” Al sinds ze op haar post zit, ziet Horbach „een voortdurende ondermijning van de cohesie” in Litouwen. „Dat ondermijnt ook de veiligheid van de buitenlandse troepen. Je ziet frictie en polarisatie ontstaan, zelfs in een land als Litouwen, met weinig onderlinge verschillen.” Ze fronst even. „In Nederland zijn we met elkaar ontzettend naïef om te denken dat het bij ons niet gebeurt.”

In het verleden collaboreerden nogal wat Litouwers met de nazi-bezetters, onder meer bij de deportatie van de joden. Litouwen probeert met dat verleden in het reine te komen, onder meer door het instellen van een soort waarheidscommissie die volgend jaar aan het werk gaat. „Op termijn maakt dat je minder kwetsbaar voor nepnieuws”, zegt Horbach. „Vertaald naar Nederland zou dat betekenen dat wij naar bijvoorbeeld ons slavernijverleden zouden kijken.”

Het verhaal over de Duitse tank werd snel ontzenuwd door het Litouwse collectief Debunk.eu. Dat wordt gedragen door journalisten (90 procent van de mediabedrijven doen mee), communicatie-experts van het ministerie van Defensie en honderden vrijwilligers die als ‘elfen’ de trollenlegers op internet bestrijden. Met behulp van slimme software kunnen ze in korte tijd – twee minuten na publicatie zegt Debunk.eu – verdachte berichten detecteren, en vervolgens ontmantelen. De elfen hadden al heel snel achterhaald dat de tankfoto dateerde uit 2016.

„Daar kunnen wij nog wat van opsteken”, vindt luitenant-kolonel Ben Rijnenberg, defensie-attaché bij de Nederlandse ambassade in Litouwen. „Ik zou Nederlandse nep-nieuwsexperts aanraden hier eens een kijkje te nemen.”

Lees hoe vier Russische agenten vorig jaar het wifi-netwerk van OPCW in Den Haag probeerden binnen te dringen

Onzichtbare oorlog

In de kazerne van Pabrade sluit de Nederlandse brigade-generaal Nico Tak de persreis af. We horen wel steeds over de Russen, vragen we, maar we zien ze niet – ook niet zo vlakbij de grens: maakt dat de dreiging niet heel ongrijpbaar? Maar wel reëel, zegt Tak: „Denk aan de Skripal-affaire [vergiftiging van een voormalige Russische spion met het dodelijke gifgas novitsjok, red.] en de hackpoging bij de OPCW [de organisatie voor het verbod op chemische wapens, red.] in Den Haag.”

Tak loopt naar een whiteboard en tekent in ruwe streken de kaart van Europa en het Midden-Oosten. Hij omcirkelt vier plekken: de poolcirkel bij Noorwegen; Kaliningrad, de Russische exclave tussen Litouwen en Polen; de Krim bij de Zwarte Zee en Syrië. Dan zegt hij: „Allemaal strategische plekken van Rusland. En bedenk dan dat Rusland begin dit jaar het aantal tanks in Kaliningrad heeft verdubbeld en dat de raketten richting Europa wijzen.”

Mochten de Russen, in een fysieke oorlog, ooit de grens oversteken naar Litouwen, dan krijgen ze volgens Tak „meteen een conflict met álle NAVO-landen die hier aanwezig zijn”. Dat is het nut van de militaire aanwezigheid. „Alleen al het feit dat we hier zijn met al die mensen en materieel, is politieke afschrikking.”

Tegelijk betaalt jarenlange inspanning van Rusland om verwarring te zaaien, mogelijk juist dan uit. „Die ondermijning van de geloofwaardigheid van de NAVO, opgehitst door nepnieuws uit Rusland, is misschien wel het gevaarlijkst, zegt Tak. „Stel dat die ertoe leidt dat er onenigheid ontstaat binnen de NAVO en Rusland wacht dat moment af voor een kleine invasie. Het risico is dat NAVO-landen dan zeggen: gaan we hiervoor een derde wereldoorlog beginnen, voor Litouwen? Dat zou het einde van de NAVO betekenen.”

Nachtelijke schietoefening door Abrams tanks van de NAVO-missie Enhanced Forward Presence in de Baltische Staten. Foto Ints Kalnins/Reuters