Rechtbank Rotterdam gijzelt NOS-journalist die weigert te getuigen

Verslaggever Robert Bas moet getuigen in een strafzaak over de vergismoord van 2014. Omdat de journalist zich beroept op zijn verschoningsrecht en weigert inhoudelijk te antwoorden, is hij in gijzeling genomen.

NOS-journalist Robert Bas in 2017.
NOS-journalist Robert Bas in 2017. Peter Hilz/ HH

De rechtbank in Rotterdam heeft donderdag NOS-journalist Robert Bas in gijzeling genomen. De verslaggever weigert te getuigen in een moordzaak. Binnen uiterlijk drie dagen moet een meervoudige raadkamer besluiten of de journalist vast blijft zitten.

Bas was opgeroepen als getuige, maar beriep zich in de rechtbank op zijn verschoningsrecht op grond van bronbescherming. Daarom gaf hij geen inhoudelijke antwoorden op de vragen van de rechter-commissaris. Door de verslaggever te gijzelen probeert deze Bas - die zijn rugzak met logeerspullen al mee had genomen naar de rechtbank - te dwingen om alsnog te verklaren.

De rechtszaak gaat over de zogenoemde vergismoord op ggz-directeur Rob Zweekhorst in Berkel en Rodenrijs in 2014. Hij werd door een schutter uit het drugscircuit aangezien voor een cocaïnesmokkelaar die geliquideerd moest worden. Het Openbaar Ministerie luisterde voor het moordonderzoek gesprekken af van Mustafa B., een voormalig politie-informant die eerder een verklaring aflegde die belastend was voor verdachte René F. De getapte gesprekken - inclusief die met Robert Bas - werden toegevoegd aan het strafdossier. De advocaat van de verdachte riep de journalist vervolgens op als getuige, maar die weigert.

Lees ook: Wanneer mogen journalisten worden afgeluisterd?

Volgens de rechtbank is de naam van de bron bekend en is de inhoud van de gesprekken reeds opgenomen in het dossier. Daarom kan Bas geen aanspraak maken op zijn journalistieke recht op bronbescherming. De rechter-commissaris stelt in de uitspraak: „Ten aanzien van deze tapgesprekken en de bron daarvan komt de getuige derhalve geen verschoningsrecht (meer) toe.” Volgens de uitspraak geldt dit trouwens niet als gevraagd zou worden naar informatie die afkomstig zou zijn van een andere bron.

De verdediging van Bas houdt vol dat de journalist alsnog beroep kan doen op zijn verschoningsrecht. Dat betreft volgens advocaat Frank van Ardenne namelijk niet alleen de identiteit van Mustafa B., maar ook alle informatie die de journalist van hem heeft. Van Ardenne verwijst naar het Becker-arrest uit 2017 van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Bovendien zou de getuigenis van Bas geen enkele bijdrage leveren aan de strafzaak, en is de gijzeling daarom een disproportioneel zwaar middel.

‘Aanval op de persvrijheid’

Marcel Gelauff, hoofdredacteur van NOS Nieuws, is „buitengewoon geschokt” door de gijzeling. Gelauff wachtte donderdag in de hal van de rechtbank, en zag vervolgens de advocaten van Bas terugkomen zonder de journalist zelf. Desgevraagd zegt de hoofdredacteur, vanuit de auto uit Rotterdam: „Dit is een aanval op de persvrijheid in Nederland. De rechter-commissaris heeft het recht op bronbescherming en het verschoningsrecht rücksichtslos terzijde geschoven.”

Volgens hem heeft het OM in deze zaak een grote verantwoordelijkheid, ook wat betreft de veiligheid van Robert Bas, omdat het zelf het verslag van het getapte gesprek met Bas en zijn informant in het strafdossier heeft gestopt, en zo de verdediging heeft gewezen op het idee om Bas als getuige op te roepen. Ook volgens Gelauff is een getuigenis van Bas tamelijk nutteloos: „Het is uiterst onaannemelijk dat een verklaring van Robert Bas de strafzaak zal beïnvloeden.”

Journalisten gaan vrijdag voor de rechtbank in Rotterdam demonstreren tegen te beslissing om Bas te gijzelen. „De NOS is verontwaardigd, maar dit gaat ons allemaal aan”, zegt NRC-redacteur en initiatiefnemer van de actie Marcel Haenen. „Het geeft geen pas om een journalist op te sluiten die zijn werk op een goeie manier wil uitvoeren.” Volgens Haenen hebben onder meer de redacties van Nieuwsuur, de Volkskrant, De Telegraaf en het AD inmiddels toegezegd om mee te doen aan de actie.

Twitter avatar MarcelHaenen Marcel Haenen Journalisten van alle media demonstreren morgen om 10 uur voor de rechtbank in Rotterdam om de vrijlating te eisen van hun gegijzelde collega Robert Bas. Het geeft geen pas verslaggevers op te sluiten omdat ze hun bronnen willen beschermen. #LaatBasVrij

Tweede Kamerlid Jeroen van Wijngaarden van regeringspartij VVD heeft „met spoed uitleg gevraagd” aan minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA). Ook Chris van Dam van coalitiepartner CDA wil een reactie van de minister. De christen-democraat noemt de gijzeling van Bas een „zeer bijzondere beslissing, die erg ongemakkelijk voelt”, en verwijst daarbij naar het verschoningsrecht voor journalisten dat in 2018 wettelijk is vastgelegd. Tegelijkertijd zegt Van Dam dat de politiek wel afstand moet houden van een rechterlijke beslissing.

In een vergelijkbare zaak besloot de Nederlandse rechter in 2000 journalist Koen Voskuil te gijzelen. Hij weigerde de identiteit van zijn bron prijs te geven, en werd achttien dagen vastgehouden. Het EHRM oordeelde in 2007 dat de Nederland staat daarmee Voskuils rechten had geschonden. Het EHRM tikte de Nederlandse staat in 2012 ook al op de vingers, wegens het gijzelen, afluisteren en inzetten van andere pressiemiddelen tegen twee Telegraaf-journalisten.