Opinie

Protestgolf brengt kans op escalatie in Nederland

Demonstraties Er is een tijd van nieuwe protestgolven aangebroken, constateert . Het is de vraag of de Nederlandse politie er klaar voor is.

Actievoerders van Exctinction Rebellion lijmen zich in Amsterdam vast aan het asfalt, oktober 2019.
Actievoerders van Exctinction Rebellion lijmen zich in Amsterdam vast aan het asfalt, oktober 2019. Niels Wenstedt ANP

De revolutie is terug van weggeweest: wereldwijd wordt massaal tegen regeringen geprotesteerd en de demonstraties lopen steeds vaker uit op geweld. Deze maand zagen we schokkende beelden uit Hongkong, Barcelona, Kashmir, Libanon en Chili.

Het is vermoedelijk geen toeval dat op veel plekken in de wereld tegelijk revolutionaire onrust ontstaat. In vorige eeuwen zijn er diverse wereldwijde protestgolven geweest, rond 1932 bijvoorbeeld, en rond 1968. Recent zien we sinds 2010 een toename van anti-regeringsdemonstraties in Westerse landen. Die trend zet nu door.

Zo’n protestgolf begint doorgaans met grote vreedzame demonstraties over specifieke onderwerpen: belastingen, woningnood of een impopulaire overheidsmaatregel. In de jaren erna wordt de roep om systeemverandering luider en breekt steeds vaker geweld uit. Dat patroon zien we in bovengenoemde landen ook.

Bijzonder aan de huidige protestgolf is vooral dat er een lange periode van, historisch gezien, abnormale ‘rust’ op straat aan vooraf ging.

Van 1989 tot 2010 was er in de Westerse wereld nauwelijks sprake van anti-regeringsprotesten, laat staan van grootschalige geweldsuitbarstingen. Waarom gaan nu zoveel mensen de straat op? En vooral: waarom breekt daarbij ineens zoveel geweld uit? Het antwoord heeft niet alleen te maken met het ‘normale’ verloop van zo’n protestgolf, maar ook met de aard van dit protest en de abnormale rust op straat in de periode van voor 2010.

Fabels over geweldexplosie

Als massaal protest tot geweld leidt, hoor je daar achteraf vaak verklaringen voor die, bij nader inzien, een fabeltje zijn. Dat fabeltje gaat ongeveer zo: de mensen zijn woedend, bijvoorbeeld vanwege honger of armoede. Het uiten van woede is besmettelijk: een demonstratie waarbij veel mensen samenkomen, kan daardoor tot een geweldsexplosie leiden. Dan is de beer los en kan de politie op maar één wijze reageren: de massa met veel geweld uiteendrijven.

In werkelijkheid is escalatie vrijwel altijd een wisselwerking tussen autoriteiten en demonstranten. Onderzoek laat zien dat als de overheid extreem geweld gebruikt en ook vreedzame demonstranten en omstanders slachtoffer worden, de massa zich tegen hen kan verenigen. Het geweld dat de politie gebruikt, lokt immers verzet uit en kan dus bijdragen aan de escalatie. Het is daarom effectiever om machtsmiddelen gericht in te zetten.

Lees ook: Hongkong inspireert activisten Catalonië

Bij grote demonstraties is de meerderheid van de demonstranten meestal tegen het gebruik van geweld. In de huidige protestgolf staat voor vrijwel alle protestbewegingen geweldloosheid centraal. Demonstranten willen vooral de koers van overheden veranderen. Ze willen een eind maken aan wanbestuur. Of ze willen een systeemverandering. Voor politie en demonstranten zijn er dus genoeg kansen om samen te werken aan vreedzame demonstraties. Maar zodra demonstranten de politie als onderdeel van het probleem zien, wordt samenwerken lastig.

Goede samenwerking met demonstranten wordt in de nieuwste protestgolf nog extra bemoeilijkt doordat ze anders georganiseerd zijn dan vroeger. Sociale media spelen een opvallende rol in de totstandkoming van de massale bijeenkomsten: het is ‘insta-protest’. Grote campagnes door belangenorganisaties of door vakbewegingen zijn niet meer nodig. De organisatie van massa bijeenkomsten vindt plaats via sociale media. Beelden en korte oproepen, gedeeld via Twitter, Facebook en Instagram, mobiliseren mensenmassa’s.

Escalatie als geschenk

De organisatie ligt steeds vaker in handen van spontane kluwen van individuele initiatiefnemers en meerdere, vaak kleine, organisaties. Zo’n losse coalitie blijkt soms in staat om grote groepen op de been te brengen. Dat kan ook zonder lange voorbereidingstijd: insta-protest staat dus ook voor ‘instant opkomst’. Lastig voor autoriteiten en voor de media, want goed overleg met de leiding of de woordvoerder kan niet bij een zichzelf organiserende massa.

Het grootschalig gebruik van geweld bij de recente protesten kan ook deels verklaard worden doordat sommige overheden of politie-eenheden er bewust op aansturen. Een dictatuur of autoritair regime is vaak op zoek naar legitieme redenen om harde repressie toe te passen. Een escalerende demonstratie is dan een geschenk uit de hemel. Soms proberen ordetroepen daarom zelfs om demonstranten te provoceren of geweld uit te lokken.

Lees ook: Laat zien dat je met veel bent en verstoor de openbare orde

Tenslotte kan het escaleren van grote demonstraties ook een gevolg zijn van de rustige periode op straat die aan de protesten vooraf ging. Daardoor heeft de politie bijvoorbeeld weinig ervaring met het managen van protesterende mensenmassa’s en dat vergroot de kans op escalerend ingrijpen. Zeker als protesten de normale gang van zaken hindert, zoals Extinction Rebellion het Amsterdamse autoverkeer, of demonstranten in Hongkong bij vliegverkeer. Beide keren werden de autoriteiten in verlegenheid gebracht, en volgde er een resoluut optreden.

De Nederlandse politie is in vergelijking met andere landen erg goed opgeleid om bij massademonstraties verstandig te handelen. Maar of het goed genoeg is, moet nog blijken. Ook in ons land is de ervaring met massademonstraties vrij beperkt. De generatie dienders die de kroningsrellen van 1980 nog meemaakte, is grotendeels met pensioen. De Nederlandse politie heeft sindsdien vooral ervaring met kleine groepen ordeverstoorders.

Tijd van oorlogstaal

Als het wél om grote groepen gaat, kan het ook in Nederland mislopen. Opvallend waren de rellen in 2015 in Den Haag. Na een vreedzame demonstratie tegen politiegeweld bij de dood van Mitch Henriquez braken flinke onlusten uit. Wat vooral bijzonder was: het geweld hield dagenlang aan. Merkwaardig genoeg is er nooit onderzoek gedaan naar de toedracht. Het blijft dus gissen of er lessen zijn te trekken.

Lees ook: Hoe makkelijk het is om een hekel te hebben aan actievoerders.

In Nederland zijn inmiddels alle verbale ingrediënten aanwezig voor een flinke escalatie. Protesten van Extinction Rebellion en van de boeren zijn koren op de molen van de cultuurstrijd. Je mag weer idealen hebben, je moet er zelfs voor vechten. Op links is het code rood en tijd voor groene rebellie omdat klimaatverandering de planeet dreigt te vernietigen.

Op rechts hunkert men naar een opstand van de gele hesjes. Wilders en Baudet gaan voorop in de strijd van de boeren. Het is een tijd van oorlogstaal. De selfies op Instagram laten zien: de jeugd van tegenwoordig vindt het weer cool om rebels te zijn. En dat geldt niet alleen voor activisten van links. Zelfs CDA-jongeren maken een trotse selfie met trekker: „Op naar Den Haag”! De geest van de revolutie is stilletjes teruggekeerd in het dagelijks leven, en niet alleen in Nederland.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.