‘Een beter milieu begint niet bij jezelf’

Filosofie Je CO2-uitstoot compenseren bij het tankstation; filosoof Marc Schuilenburg gruwt ervan. „We behandelen het klimaat als een boekhouddiscussie.”

Foto Istock/ bewerking NRC

Sinds kort kun je CO2-compensatie kopen als je tankt bij Shell. Per liter benzine kost het 1 cent meer en je rijdt CO2-neutraal, belooft het oliebedrijf. Bij vliegreizen hoef je maar een vakje aan te vinken en voor een paar tientjes compenseer je de uitstoot van die vlucht naar Bali. Filosoof Marc Schuilenburg gruwt ervan.

„Wat er fout gaat: we behandelen het klimaat als een boekhouddiscussie”, zegt hij op zijn sokken aan de koffie, bij hem thuis in een Rotterdamse volksbuurt. „We weigeren onze manier van leven radicaal op het spel te zetten. Een heffinkje hier, een subsidietje daar. Een cent extra betalen voor benzine, een paar euro’s voor een vlucht en we hoeven er niet meer aan te denken. We outsourcen onze verantwoordelijkheid.”

Schuilenburg (48) is filosoof, schrijver en universitair docent criminologie aan de Vrije Universiteit. Deze week presenteert hij op het filosofisch festival Brainwash een nieuwe bundel van essays over klimaatverandering waarvan hij co-auteur is: Leven in het antropoceen. Volgens hem staan we voor een grote omslag in ons leven door klimaatverandering. „Dat kan niet anders.” Hij praat hardop denkend, klinkt af en toe wat getergd. Het onderliggende model van constante groei, steeds meer spullen kopen, de natuur als product zien moet radicaal ter discussie worden gesteld, vindt Schuilenburg. „Die hele nadruk op het individu is verkeerd, die kreet van ‘een beter milieu begint bij jezelf’ is een perverse kreet”, zegt zij. „Omdat overheden en bedrijven daarmee kunnen zeggen: ‘Doen jullie eerst zelf maar wat’.”

‘Onze manier van leven’

„Veel maatregelen die we nu nemen draaien erom om ‘onze manier van leven’ in stand te houden. Dan ontken je hoe serieus het probleem is: we moeten veel minder autorijden, minder vliegen, minder vlees eten. Als we niet fundamenteel veranderen, heeft CO2 compenseren geen enkele zin.”

Lees ook: Die milieuvervuilende vlucht kan je hooguit een beetje compenseren

Hij wil niet zeggen dat het individu helemaal niets kan doen. „Maar het heeft alleen zin als je ons handelen op drie niveaus doordenkt. Het niveau van het individu, het bedrijf en de stad. Die moeten alle drie meewerken. Ik geloof niet zo in nationale politiek op dit vlak, des te meer in de stad.” Hij haalt het voorbeeld aan van New York dat vervuilende bedrijven aanklaagt, of Californische steden die via de rechter de auto-industrie tot veranderingen dwingen. Steden zijn uiteindelijk de plekken die moeten anticiperen op overstromingen, hitte en droogte, schrijft hij in zijn boek. Inmiddels leeft meer dan de helft van de wereldbevolking in steden. Onderzoekers gaan ervan uit dat dit zal stijgen tot tweederde in 2050. „Misschien zijn er ‘groene’ stedelijke initiatieven voorstelbaar om de klimaatopwarming een halt toe te roepen? Schuilt de oplossing in een smart city waarin de overheid met techbedrijven oplossingen bedenkt? Of in grote steden die samen afspraken maken, een soort van Green New Deal.” Op stadsniveau worden problemen in elk geval veel concreter opgelost dan op nationaal of internationaal niveau, vindt Schuilenburg.

„Ik kijk bijvoorbeeld met bewondering naar projecten rondom meer-generatiewonen in Berlijn. Dat zijn ouderen en jongeren die gezamenlijk in een coöperatief verband wonen: milieubewuster, meer voor elkaar zorgen. En het zit ’m ook in kleinere dingen zoals de nieuwe bushokjes die de gemeente Utrecht laatst neerzette: die hebben groene daken voor insecten en afkoeling. Dat gaat ook niet alles oplossen natuurlijk maar er gebeurt in elk geval iets.”

Vegetariër worden

Hij pleit voor ‘een nieuw ecologisch bewustzijn’ en ‘generationeel denken’. „Je de vraag stellen wat voor planeet je achterlaat voor je kleinkinderen in plaats van: het zal mijn leven wel duren. Dat vergt dat we zaken als schade, zorg, verantwoordelijkheid echt anders gaan bekijken. Dat zijn nu dingen waartegen je je verzekert in plaats van dat je er zelf mee aan de slag moet.” Hij zegt niet dat we moeten stoppen met bijvoorbeeld aansprakelijkheidsverzekeringen, maar het is volgens hem wel symbolisch voor hoe mensen met zaken als schade omgaan. „Je outsourcet daarmee verantwoordelijkheid voor je eigen handelen, voor de schade die jij toebrengt en láát toebrengen, de zorg die je eigenlijk zelf zou moeten verlenen aan de planeet. Je delegeert die zaken naar een boekhouder, net zoals bij CO2-compensatie.”

„Individuele acties kunnen helpen, maar alleen als tegelijk ook steden en bedrijven wat doen. In mijn buurt komen ook steeds meer groene daken. En het individu is niet helemaal machteloos. Individueel gedrag kan wel zorgen voor échte veranderingen: nu steeds meer mensen vegetarisch gaan eten, leidt dat er toe dat bedrijven andere producten gaan maken, restaurants in steden veranderen en dat leidt weer tot verdere gedragsverandering. Ik hamer op oplossingen waar bedrijven, steden en individuen tegelijk in actie komen. Dat zijn totaal andere oplossingen dan alles maar te juridificeren, overal een rekenmachine bij te pakken, denken dat je alle schade wel kunt afkopen.”

„Burgers moeten zien dat overheden en bedrijven ook wat doen. Mensen willen wel in actie komen, maar alleen als op alle drie de niveaus het goede voorbeeld wordt gegeven.”

En dat gebeurt veel te weinig , vindt hij.

Lees ook het opiniestuk van hoogleraar psychologie Denise de Ridder: Beter klimaatgedrag krijg je door mensen blij te maken

„Met groene daken op bushokjes zijn we er nog niet. Het komt er uiteindelijk op neer dat we met zijn allen andere waarden in het leven belangrijk gaan vinden: toewijding, zorg voor de ander, binnen de grenzen van de planeet blijven. Nee dat is niet makkelijk. Maar het is ook niet zo gek dat de oplossing voor een probleem dat in honderden jaren is ontstaan moeilijk is, toch?”

Brainwash Festival vindt deze zaterdag plaats op verschillende locaties in Amsterdam. Tickets voor het festival zijn uitverkocht.