De schotel in het restaurant is naar de filosoof vernoemd

Kunst op reis Waar leefden kunstenaars? Op reis naar de plekken waar zij hun stempel drukten. Deze week Martin Heidegger in Todtnauberg.

In het bergdorp waar Martin Heidegger zijn bekendste werk Sein und Zeit schreef is de auto kapot. Op de weg naar boven begon de koppeling al te haperen, bij elke haarspeldbocht een beetje meer en jawel, eenmaal in Todtnauberg, net tijdens een hellingproef van circa 70 procent, stopt hij er helemaal mee.

Daar staat hij dan nu, op de parkeerplaats bij het dichtstbijzijnde pension, van het type dat in de jaren zeventig al in de c-categorie viel. En kijk je ernaar, het stilletjes blinkende grijze blik, de wielen die niet meer bewegen, dan vraag je je toch af: welke categorie van ‘het zijnde’ zou Heidegger voor de kapotte Peugeot in gedachten hebben gehad?

De Duitse filosoof is in het dorpje (700 inwoners) in het Zwarte Woud overal. Hotels hebben een citaat op hun gevel, in een restaurant kun je een schotel met zijn naam bestellen. De glimmende folders met zijn beeltenis liggen stapels dik in de plaatselijke VVV. Tussen de duisterheid van zijn filosofie en de monterheid van het gezin dat de ‘Martin Heidegger Rundweg’ aanprijst, lijkt enige ruimte te zitten, maar ach, tegen een „perfektes Ausflugsziel für Familien” zou hij wellicht ook wel geen bezwaar hebben gehad.

Heidegger kwam graag en veel in Todtnauberg. Even buiten het dorp bezat hij een hut, niet alleen als vakantiehuis maar ook om in stilte te kunnen schrijven. Hier kon hij zich terugtrekken uit het „burgerlijke leven”, hier vond hij de door hem zo geïdealiseerde natuur, het eenvoudige bestaan, het was voor Heidegger bij uitstek de plek om tot de diepste gedachten te komen. „Nach der Gesellschaft der Professoren habe ich kein Verlangen”, schreef hij vriend en filosoof Karl Jaspers vanuit de hut in 1927. „Die Bauern sind viel angenehmer und sogar interessanter.

Todtnauberg is nog altijd trots op zijn bekende vakantiegast, maar iets van ongemak is er ook. Heidegger mag een van de invloedrijkste filosofen uit de twintigste eeuw zijn, dat hij zich in 1933 bij de nazi’s aansloot en dat er recentelijk nog nieuwe antisemitische aantekeningen opdoken, maakt hem ook omstreden. Zou je als bergdorp een filosoof tot beschermheer mogen kiezen, dan ligt een als einzelgänger en zonderling bekendstaande nazisympathisant niet het meest voor de hand.

Een kamer in Heideggers hut.

Maar Todtnauberg moet het er maar mee doen en het dorp heeft verder steeds minder om zich op te laten voorstaan. Toegegeven: de groene heuvels en prachtige uitzichten maken dit deel van het Zwarte Woud tot het mooiste. Maar klimaatverandering zorgt in de winter voor steeds minder wintersporters en in de zomer voor mysterieuze woudsterfte.

Probleem is wel dat Heideggers hut nog altijd in familiebezit is. Zin in nieuwsgierige wandelaars of fanatieke groupies heeft die familie niet: een hek scheidt het eigen terrein van de rest van de berg. Om de toeristen toch íéts te geven is er dus de Rundweg, een aangename zij het wat saaie rondwandeling die met een ruime boog om de hut van Heidegger heen slingert. Als je heel goed kijkt, vang je een glimp van het daadwerkelijke huisje op.

Een tikje unheimisch

Maar nu de auto toch nog in reparatie is, laten wij ons daar natuurlijk niet door weerhouden. Moeilijk is het niet, de hut tot zeer dichtbij te naderen. Daar duiken ze op: de grijze stenen, groene luiken, blauwe deur. Vlak daarvoor eveneens: een drietal mensen, in een stoel met een boek. Zo ver gaat onze nieuwsgierigheid (en brutaliteit) nu ook weer niet: het ‘Dasein’ van de familie Heidegger is reden terug te keren naar het pad. Een onaangenaam treffen met schrikdraad – over Dasein gesproken – verder, en we dalen weer af naar het dorp.

Misschien is het de schaduw van Heidegger, maar een tikje unheimisch voelt Todtnauberg wel deze zomer, met z’n gedateerde hotels en verlaten skivoorzieningen. De afstand tot de eenentwintigste-eeuwse wereld voelt er even heel groot. En ach, misschien is dat ongewild wel de Heidegger-ervaring van het dorpje: de rust, afzondering, bezinning. Een kapotte auto maakt een vakantie zelden fijner. Maar vlakbij de hut van Heidegger leidt het op z’n minst tot enige filosofische reflecties.

De ‘hut van Heidegger’ is niet voor bezoekers toegankelijk. De ‘Martin Heidegger Rundweg’ duurt ca twee uur en start en eindigt in Todtnauberg.