Uitgezaaide tumoren in dna-databank

Geneeskunde De onderzoekers vonden genen die kunnen zorgen dat een tumor uitzaait. „We kunnen op een andere manier naar kanker kijken.”

Vijftig Nederlandse ziekenhuizen deden mee aan het onderzoek. Duizenden patiënten hebben weefsel afgestaan.
Vijftig Nederlandse ziekenhuizen deden mee aan het onderzoek. Duizenden patiënten hebben weefsel afgestaan. Foto Hollandse Hoogte

Nederlandse kankeronderzoekers hebben de complete erfelijke informatie van de uitgezaaide tumoren van duizenden Nederlandse patiënten in kaart gebracht. Dat levert een grote databank op die nieuwe mogelijkheden biedt voor persoonlijk toegesneden behandelingen, minder onnodige behandelingen en betere resultaten. Dat schrijven de onderzoekers onder leiding van geneticus Edwin Cuppen deze week in het wetenschappelijke tijdschrift Nature.

„Tot nu toe zijn dit soort complete genoomanalyses beperkt gedaan, en vooral bij primaire tumoren, niet bij uitgezaaide tumoren”, zegt de Utrechtse hoogleraar Cuppen aan de telefoon. „Het is veel lastiger en belastender voor de patiënt om daar een biopt van te nemen, dat wordt niet routinematig gedaan. Dankzij de bijna vijftig ziekenhuizen in Nederland die meededen en de duizenden patiënten die weefsel hebben laten afnemen, hebben we deze wereldwijd unieke en zeer gedetailleerde databank kunnen aanleggen.”

70 miljoen veranderingen

Cuppen en zijn collega’s analyseerden het complete genoom van 2.520 uitgezaaide tumoren. Die erfelijke informatie vergeleken ze met die van gezonde bloedcellen van dezelfde patiënt. Zo brachten ze in totaal meer dan 70 miljoen genetische veranderingen in kaart. Die legden ze vast in een databank, samen met alle medische gegevens van de patiënten. Met deze gegevens kunnen onderzoekers karakteristieke veranderingen in het dna bestuderen die vertellen of een patiënt zal reageren op een behandeling of juist niet.

Veel van de gevonden dna-veranderingen in de uitzaaiingen zijn dezelfde als die in de oorspronkelijke tumor zitten. De uitzaaiingen komen daar immers uit. Maar de onderzoekers vonden ook diverse voor kankeronderzoekers nieuwe genen met dna-veranderingen die er mogelijk voor zorgen dat een tumor groeit of uitzaait, zogeheten driver-genen. „Die driver-genen zijn allemaal mogelijke doelwitten voor medicijnen”, zegt Cuppen. „Als we die gericht kunnen stilleggen, kunnen we de kankergroei remmen of zelfs helemaal stoppen.”

„Met deze studie is de belangrijkste tegenstander in kaart gebracht: de uitgezaaide tumor. Als we die beter leren kennen, kunnen we daar in de toekomst hopelijk gebruik van maken bij mensen bij wie de tumor nog niet is uitgezaaid”, zegt Martijn Lolkema, oncoloog aan het Erasmus MC in Rotterdam en medeauteur van de studie. „We kunnen op een andere manier naar kanker gaan kijken, en de tumoren niet indelen naar het orgaan van ontstaan maar naar het achterliggende mechanisme.”

De driver-genen zijn mogelijke doelwitten voor nieuwe medicijnen

In de nu gepubliceerde studie was bij 62 procent van de patiënten een verandering in het tumor-dna te vinden waarbij een bestaande of experimentele behandeling mogelijk zou kunnen helpen. In de helft van deze gevallen ging het om een medicijn dat nog in een klinische studie wordt uitgetest. Die patiënten zouden, onder bepaalde voorwaarden, mee kunnen doen met die studies.

In de andere helft van de gevallen waren er behandelingen aan te wijzen die al zijn goedgekeurd. Voor een deel van de patiënten is dat een medicijn dat is goedgekeurd voor de vorm van kanker die zij hebben, en valt het onder verzekerde zorg. Voor een kleiner deel is het mogelijk werkende medicijn bijvoorbeeld geregistreerd voor gebruik tegen borstkanker, maar niet tegen darmkanker. Zulk off-label gebruik wordt niet vergoed.

In een eerder onderzoek met 215 kankerpatiënten voor wie geen andere reguliere medicijnen meer beschikbaar waren, dat vorige maand in Nature verscheen, bleek dat 34 procent van die patiënten profijt heeft van een dergelijke off-label behandeling.

Financieel interessant

Een preciezer gerichte behandeling is beter voor de patiënt, maar ook financieel interessant. „Veel behandelingen werken maar bij 20 tot 30 procent van de patiënten”, zegt oncoloog Lolkema. „De kosten van behandelingen kunnen oplopen tot 100.000 euro per jaar, of zelfs het dubbele. Het doel is dat we met complete genoomanalyse van tevoren kunnen bepalen voor wie welke behandelopties zullen werken.” Een grondige genoomanalyse van uitzaaiingen en gezond weefsel kost nu ongeveer 4.000 euro.

De dna-analyse wordt gedaan door de Hartwig Medical Foundation, een in 2015 opgerichte stichting die de genetische en klinische gegevens van kankerpatiënten in Nederland vastlegt om het onderzoek naar gepersonaliseerde kankerbehandelingen vooruit te helpen. De stichting staat mede onder leiding van wetenschappelijk directeur Cuppen.

„Dit onderzoek laat zien dat complete genoomanalyse nu zo verfijnd is dat het routinematig te gebruiken is”, zegt Cuppen. Het Erasmus MC zet hiertoe nu de eerste stap, door deze genoomanalyse aan te bieden aan geselecteerde patiënten voor wie de reguliere zorg geen opties meer heeft, en die mee willen doen aan onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen. Lolkema: „We kunnen nu stap voor stap gaan bewijzen dat deze manier van diagnostiek helpt om patiënten langer te laten leven en om medicijnen efficiënter in te zetten.”