Twijfels over nieuw medicijn tegen alzheimer

De Amerikaanse farmaceut Biogen wil als eerste een medicijn tegen de ziekte van Alzheimer op de markt zetten. Maar hoe effectief is dit medicijn?

Bij alzheimer stapelt het veel voorkomende eiwit β-amyloïd zich op in het brein en het vormt klonters.
Bij alzheimer stapelt het veel voorkomende eiwit β-amyloïd zich op in het brein en het vormt klonters. Foto iStock

De Amerikaanse farmaceut Biogen hoopt als eerste een medicijn tegen de ziekte van Alzheimer op de markt te zetten: aducanumab. Dinsdag kondigde het bedrijf aan dat het in 2020 een aanvraag zal indienen bij de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA om het middel goed te keuren voor gebruik bij mensen met beginnende alzheimer.

Dit is verrassend, omdat het bedrijf in maart van dit jaar twee klinische onderzoeken met patiënten juist had afgeblazen. Bij een tussentijdse analyse bleek het effect futiel. Nu draait Biogen die beslissing terug. Nadat de studies waren gestopt, zijn er meer gegevens beschikbaar gekomen en is er wel een positief effect gevonden, schrijft Biogen in zijn persbericht.

Het bericht werd met gejuich ontvangen, maar alzheimeronderzoekers zijn ook skeptisch zolang de onderzoeksgegevens niet gepubliceerd zijn.

Wereldwijd lijden naar schatting 20 miljoen mensen aan alzheimer. Een medicijn tegen de ziekte is dan ook de heilige graal voor farmaceuten. Er zijn miljarden gespendeerd om medicijnen tegen de ziekte te vinden, maar al ruim vierhonderd middelen faalden in de tests. Het leverde tot nu toe vier geregistreerde middelen op, die bij sommige mensen de achteruitgang van het geheugen en de concentratie een beetje afremmen.

„Dit is goed nieuws”, zegt Philip Scheltens, hoogleraar neurologie en directeur van het Alzheimercentrum Amsterdam. „Als dit werkt is dit het eerste medicijn dat echt een effect in de hersenen van alzheimerpatienten teweegbrengt.”

  1. Hoe werkt het nieuwe medicijn?

    Bij mensen met de ziekte van alzheimer stapelt het veel voorkomende eiwit β-amyloïd zich op in het brein en het vormt klonters. Zenuwcellen verliezen hierdoor contacten met elkaar en sterven af, is het vermoeden. Aducanumab is een antilichaam dat aan deze klonters bindt. Het markeert de klonters zodat het afweersysteem die herkent en opruimt. Het middel wordt een keer per maand toegediend via een infuus.

    Aducanumab grijpt dus in op het ziekteproces. Er is tot nu toe geen medicijn dat dit doet, de bestaande middelen bestrijden slechts de symptomen. Ook het nieuwe middel voorkomt of geneest de ziekte van Alzheimer niet. Biogen schrijft dat het middel bij sommige patiënten de achteruitgang in het geheugen afremt.

    Eerdere studies naar medicijnen die ingrijpen op β-amyloïd liepen op niets uit. Sterker nog, in een roemruchte studie uit 2001 probeerden onderzoekers dergelijke antilichamen bij de patiënt zelf op te wekken met een vaccin tegen alzheimer. Dat wekte heftige ontstekingsreacties op in de hersenen, en er stierven enkele patiënten. Bij proefdieren werden na toediening van dit vaccin de b-amyloïdklonters wel opgeruimd, maar het beloop van de ziekte bleef hetzelfde.

    Over de vraag of β-amyloïdklonters daadwerkelijk een rol spelen bij alzheimer zijn onderzoekers het ook niet eens. Op hersenscans (PET-scans) zijn de plaques ook te zien bij mensen die niet dement zijn. En er zijn ook mensen met dementie die de klonters niet hebben.

  2. Wat wijzen de studies van Biogen uit?

    Het bedrijf deed twee studies, elk met ongeveer 1.600 alzheimerpatiënten. Die kregen een lage of een hoge dosis van het middel, of een nep-middel. „In december vorig jaar werden de gegevens geanalyseerd en werd geconcludeerd dat er geen effect was. Dat bleek te vroeg,” zegt Scheltens. Terwijl dit gedaan werd, liepen de studies door. Begin dit jaar kwamen er meer gegevens beschikbaar, zodat Biogen nu een groep van 2.066 patiënten kon analyseren die anderhalf jaar behandeld waren. Nu vonden ze wel een effect. Het geheugen was minder snel achteruit gegaan en het oriëntatievermogen en taalgebruik verbeterd, en op hersenscans (PET-scans) bleek het aantal amyloïdklonters in het brein van patiënten verminderd, schrijft Biogen. Ook in het hersenvocht waren positieve veranderingen te zien. „Een lange behandeling met hoge dosis lijkt het beste effect te geven”, zegt Scheltens.

  3. Hoe betrouwbaar zijn die onderzoeken?

    De nieuwe gegevens zijn nog niet gepubliceerd, dus daar is niet veel over te zeggen. „Biogen heeft dit in overleg met de FDA gedaan, dus ik ga ervan uit dat dit goed bekeken is”, aldus Scheltens. Andere onderzoekers zijn afwachtender. „Vooropgesteld: wij zouden het natuurlijk toejuichen als er een effectief en veilig middel tegen alzheimer zou zijn, met acceptabele bijwerkingen. Dat zouden we zeker voorschrijven”, zegt Marcel Olde Rikkert, hoogleraar Geriatrie en coördinator van het Radboudumc Alzheimer Centrum in Nijmegen. „Wij hebben echter grote twijfels of dit dat langverwachte middel is. Na de eerste tussentijdse analyse bleek het effect futiel, en nu, met iets meer patiënten, is er ineens toch resultaat. Dat is raadselachtig en nog nooit eerder vertoond. Zolang wij de resultaten niet gezien hebben in een goed wetenschappelijk artikel, valt niet te beoordelen hoe effectief en veilig dit middel is.”

    Olde Rikkert vermoedt dat het besluit van Biogen te maken heeft met bedrijfseconomische redenen. Na de aankondiging in maart dat het bedrijf stopte met het onderzoek naar aducanumab kelderden de aandelen met 29 procent. Gisteren na de aankondiging steeg op Wall Street het aandeel Biogen met 26 procent.

    In 2020 wil Biogen het middel ter goedkeuring voorleggen aan de FDA. Voor goedkeuring in Europa moet een aanvraag via het Europees Geneesmiddelenbureau EMA. Dat heeft zijn eigen criteria. Het zal zeker nog een aantal jaren duren voor het middel in Europa is goedgekeurd.

  4. Welke andere behandelingen zijn er?

    Er zijn vier middelen geregistreerd: galantamine, rivastigmine, donepezil en memantine. Die bestrijden alleen de symptomen: bij een klein deel van de patiënten gaat het geheugen iets minder snel achteruit. Grote winst is volgens Olde Rikkert en veel andere zorgprofessionals te behalen door in te zetten op de preventie van alzheimer, door mensen die hoger risico lopen op de ziekte in een vroeg stadium te helpen met veranderingen in hun leefstijl: lichaamsbeweging, voldoende slaap, gezond eten, niet roken, sociale interactie en goed onderwijs.