Foto Merlijn Doomernik

Gil Gomes Leal: ‘Door dans en ayahuasca werd ik mijn trauma’s de baas’

Interview Danser Gil Gomes Leal vertelt over zijn psychose en therapie die hem inspireerden tot zijn voorstelling ‘Ayahuasca’ die zondag in première gaat.

Dansen heeft hem twee keer gered. De eerste keer ontsnapte hij erdoor uit de Rotterdamse wijk Spangen. Gil Gomes Leal (27) groeide er in de jaren negentig op, toen drugs de wijk ontwrichtten. Waar veel van zijn vrienden vielen voor het snelle geld en in de cel belandden, danste hij zich van de straat.

De tweede keer was na zijn psychose. Die kreeg hij op z’n 21ste en duurde een week. „Dans is het enige wat jou staande houdt”, had zijn mentor op de dansopleiding van het ROC in Utrecht daarna gezegd. Dan is dans ook mijn way out, dacht Gomes Leal. Hij besloot niet in therapie te gaan, maar zich naar herstel te dansen.

Als hij vertelt, danst Gomes Leal ook een beetje. Hij mimet met z’n lange, soepele armen, veert soms op uit zijn stoel, of zakt juist helemaal ineen.

Zijn ouders emigreerden naar Nederland, op zoek naar financiële stabiliteit, en kwamen net als de meeste Kaapverdianen in het Rotterdamse stadsdeel Delfshaven terecht. „Ik was het wonderkind van de familie”, zegt Gomes Leal op het kantoor van zijn dansgezelschap Amenti in Rotterdam-Zuid. Als hoogbegaafd kindje zou hij dokter moeten worden, was het idee.

Lang was dansen geen probleem thuis. Hij danste op verjaardagen, ging met zijn broer op dansles bij het HipHopHuis. „Vanaf de eerste les wist ik al: dit is wat ik wil doen.” Maar toen hij aangaf danser te willen worden, ging het, „poef”, mis. „Mijn moeder was een Jehovah’s Getuige geworden. Dansen was heidens, duivels. We mochten niet eens meer onze verjaardagen vieren.”

In die tijd kwam Gomes Leal er ook achter dat het niet normaal is dat je ouders je slaan. „In onze cultuur is het heel normaal dat als een kind niet luistert, je hem met een pak slaag discipline aanleert.” Hij heeft er nog littekens van. „Het was heel confusing. Onder het mom ‘we houden van je’ kreeg ik een pak slaag. Ik kreeg zo een warped relatie met liefde.”

Dans redde hem uit zijn wijk, van zijn familie en van de persoon die hij niet wilde zijn. „Met dans kon ik zelf bepalen wie ik wilde worden. Het gaf me een vrijheid die ik nog nooit eerder gekend had.” Kort daarna behaalde hij met zijn dansgroep Pop’arazzi de finale van het tv-programma Holland’s Got Talent.

Maar emotioneel ging het niet zo goed. Achteraf weet hij dat hij depressief was. In Spangen had hij nooit geleerd over mentale gezondheid of depressie te praten. Ook in de hiphop werd weinig gesproken over gevoelens, „er heerste een machocultuur”, zegt Gomes Leal.

De psychose begon toen hij 21 was. Hij stond op een rave-achtig technofeestje dat drie dagen duurde. „Dat hield voor mij op toen ik schuimbekkend in een half-epileptische aanval in de armen lag van Elia, m’n huis- en klasgenoot. Sindsdien zijn we vrienden.”

Elia kalmeerde hem en bracht hem naar huis, maar daarmee was het niet over. Een week lang veranderde zijn realiteit, alsof hij door een filter keek. Alles leek gevaarlijk, een bedreiging. Hij wist vaak niet waar hij was, belandde een keer rennend op de snelweg. Hij werd in elkaar geslagen, hij had wanen. Hij dacht dat hij allemaal mensen op straat zag die hij al jaren niet meer had gezien. Ze huilden. Het was zijn „last walk”, zo voelde hij dat. Alsof zijn leven voorbij was. Twaalf uur later werd hij wakker. Het kostte nog dagen tot hij weer in zijn lichaam zat.

Na die ervaring zag hij zijn dans veranderen. „Dans is zelf-expressie, en ik was veranderd.” Elementen uit zijn psychose kwamen terug: de epileptische aanval, het slaan. Hij merkte dat hij veel angst had opgeslagen in zijn lichaam: zijn spieren waren hard, hij maakte zich klein.

Wereldkampioen

Gomes Leal, die sinds 2015 lid is van ISH Dance Collective in Amsterdam, een danscollectief dat een brug tussen klassieke dans en straatcultuur wil slaan, was „verliefd” geworden op popping, een dansstijl waarbij je je spieren ‘vastzet’ en weer ontspant. Die extreme controle over zijn spieren kon hij nu goed gebruiken. Hij kon zijn spieren nu ook zachter maken, „waardoor de angst m’n lijf kon verlaten”. Op nog een manier hielp dans bij het verwerken van zijn trauma’s. Hij danste ze, „maar dit keer kon ik er een ander einde aan geven. Ik kon m’n herinnering als het ware wijzigen, rewiren.”

Amper drie maanden na zijn psychose stond hij voor een grote mentale test. Hij deed in Parijs mee aan het wereldkampioenschap hiphop, in de categorie ‘experimenteel’. In het stadion zaten 16.000 toeschouwers te gillen. Hij was gespannen. „Maar ik dacht: Gil, calm, calm, calm je lichaam. Het maak niet uit als je wint, dit is voor jezelf.” Hij won.

Wereldkampioen worden, „het was m’n persoonlijke doel, mijn droom. Maar ik miste nog iets. Wat heb ik gedaan voor anderen? Ik merkte dat het een heel egoïstische droom was. Toen dacht ik: als ik mezelf kan helen, kan ik dat ook voor anderen doen. Als ervaringsdeskundige.”

Hij verzamelde acht dansers, van wie hij wist dat ze „issues” hadden. Zo had je een jongen die veel was gepest en verkrampte als mannen hem aanraakten. „Ik vroeg drie jongens: ‘Laten we hem dragen, voor het eerst in z’n leven.’ Hij ontspande langzaam. En toen brak hij. Minutenlang huilde hij, omdat hij voor het eerst werd aangeraakt vanuit een andere intentie dan pesten, vanuit liefde. Zijn reflex was rewired.”

Het was danstherapie, maar toen wist hij dat nog niet. Hij las veel psychologieboeken, gebruikte oefeningen die bij hemzelf hadden gewerkt. Het groepje trainde drie jaar lang, vier, vijf dagen per week. „Het was eigenlijk mijn fulltime opleiding.” Inmiddels heeft hij enkele thuisopleidingen gedaan, zodat hij ook gewoon z’n „diplomaatjes” heeft. „Ik zei tegen m’n moeder: je kan blij zijn, ik ben nu toch een soort dokter geworden.”

Amenti was geboren, zijn eigen dansgezelschap, waarmee hij workshops en performances geeft, op festivals als Burning Man en bij bedrijven als Adidas. In 2017 stond hij opnieuw in de finale van Holland’s Got Talent, nu solo, met een dans over zijn psychose.

Amenti ging ook op bezoek bij de afdeling psychiatrie van het UMC Utrecht, op uitnodiging van hoogleraar Wiepke Cahn, die pleit voor een meer fysieke benadering binnen therapie. Gomes Leal zelf gebruikt liever het woord ‘therapeutisch’ voor zijn methode. „Je hoeft niet per se ziek te zijn om iets te doen dat helend voor je is. Wij vullen het gat voordat mensen écht in therapie moeten.” Hij denkt ook een rol te kunnen spelen in arme wijken, „waar therapie minder accessible is. Daarom zitten we in Rotterdam-Zuid. In armoede opgroeien is heel traumatisch.”

Thee

Met een ayahuasca-ceremonie die zijn vriendin Elia hem voor zijn verjaardag gaf heeft Gomes Leal zijn helingsproces afgesloten. Ayahuasca is een hallucinogene thee die inheemse volkeren in het Amazonegebied brouwen, en die de laatste decennia aan populariteit wint in het Westen. Bij het drinken ervan tijdens ceremonies krijgen sommige gebruikers het gevoel uit hun lichaam te treden en worden levensgebeurtenissen in nieuw perspectief geplaatst. Ayahuasca wordt in Nederland gezien als harddrug, en is verboden. Toch zijn op internet gemakkelijk ceremonies te boeken. Het wordt over het algemeen ontraden voor mensen die psychose-gevoelig zijn.

Uit nieuwsgierigheid deed Gomes Leal het toch. Hij had het gevoel zijn jeugd, als derde persoon nog eens mee te maken, en nu mocht hij wel danser worden. „Mijn lichaam sloeg die positieve herinnering op, waardoor een bepaalde rewiring heeft plaatsgevonden.” Het zette ook het slaan door zijn ouders in perspectief. „Ik zag mezelf, maar ook m’n ouders. Dat zij erger waren geslagen door hún ouders. En mijn grootouders weer door hún ouders. Dat ging door tot de slavernij.”

De invloed van de ayahuasca-ceremonie was zo groot, dat hij besloot er een voorstelling over te maken. Zijn debuut als theatermaker bij ISH. Hij ging er voor naar Peru, de Amazone op, en deed in tien dagen mee aan vijf ceremonies. „De meest heftige ervaring van mijn leven. Iedereen was zichzelf daar aan het helen. Dat beeld vond ik zo sterk en krachtig. Dat is ook de blueprint van Amenti: samenkomen om samen te helen.”

Ayahuasca, première 27/10 in Theater Rotterdam (uitverkocht). Tournee t/m 30/11. Inl: ishdancecollective.com