‘Ik geloof niet in Zuckerbergs marktplaats van ideeën’

Facebook In zijn gloedvolle speech voor vrije meningsuiting en tegen verdere regulering gaf Mark Zuckerberg een verkeerde voorstelling van zaken, waarschuwt universitair onderzoeker Peter Burger, die eerder voor Facebook factchecks uitvoerde.

Mark Zuckerberg, directeur van Facebook, spreekt in de Georgetown University’s Gaston Hall.
Mark Zuckerberg, directeur van Facebook, spreekt in de Georgetown University’s Gaston Hall. Foto Carlos Jasso/Reuters

In een 35 minuten durende toespraak op de Georgetown Universiteit in Washington DC gaf de baas van ’s werelds grootste socialemediabedrijf donderdag zijn visie op de vrijheid van meningsuiting. Wie had verwacht dat Mark Zuckerberg zijn ruim twee miljard gebruikers beperkingen zou opleggen nu Facebook al jaren onder vuur ligt vanwege nepnieuws, hate speech en valse advertenties, kwam bedrogen uit. Voor een goed functionerende maatschappij hebben we volgens hem niet minder uitingsvrijheid nodig, maar méér.

De topman blikte terug op zijn eigen studentenbestaan, ten tijde van de Amerikaanse inval in Irak: „De stemming op onze campus was ongeloof. De oorlog trok een zware wissel op onze soldaten, hun familie en de nationale psyche. De meeste mensen om mij heen voelden zich machteloos tegenover deze ontwikkeling. Ik dacht toen al: als meer mensen iets te zeggen zouden hebben, was het mogelijk anders gelopen.” Hij werkte destijds aan de eerste versie van Facebook voor Harvard-studenten. Daar werd de universiteit democratischer van, merkte hij, dus waarom zou dat op wereldschaal niet werken? Sindsdien zegt hij zich op maar twee dingen te richten: „Geef mensen een stem én breng ze bij elkaar.”

In dat streven voelt hij zich nu ernstig gehinderd. Door mensen van links tot rechts die in hun strijd voor een bepaalde politieke uitkomst het geluid van andersdenkenden willen smoren. En door overheden die zijn platform willen reguleren.

Democratisch activist

Peter Burger, docent aan de Universiteit Leiden en expert in nepnieuws, ontwaart in de toespraak de theorie van ‘de marktplaats van ideeën’. „Als iedereen kan zeggen wat hij wil, zouden de goede ideeën vanzelf komen bovendrijven. Nou, daar geloof ik dus niet in.” Zijn ervaring met „de organisatie achter deze mooie woorden” is niet zo positief. Onlangs onderzocht hij een bende die met nepaccounts mensen doorstuurde naar pagina’s met onzinberichten. Hoe smeuïger het nepnieuws, hoe meer kliks, hoe groter de inkomsten uit advertenties. „Ik begrijp niet waarom Facebook met al zijn middelen dit voort liet duren.”

Live from Georgetown -- Standing For Voice and Free Expression.

Live from Georgetown -- Standing For Voice and Free Expression.

Geplaatst door Mark Zuckerberg op Donderdag 17 oktober 2019

.

Het verraderlijke aan de speech, stelt Burger, is dat je het er eigenlijk niet mee oneens kunt zijn. „Een retorisch hoogstandje. De nadruk ligt op vrijheid van expressie en het goede van zo veel mogelijk mensen een stem geven, gekoppeld aan oude Amerikaanse waarden.” Zuckerberg sprak inderdaad als democratisch activist, met een onwrikbaar geloof in het heil van vrije meningsuiting. „Black Lives Matter en #metoo gaan viraal op Facebook”, claimde hij het succes van deze bewegingen voor gelijkheid. Daarmee leidde hij de aandacht weg van racistische en onware berichten die net zo hard over Facebook razen.

Slechts heel weinig mensen gebruiken hun stem om anderen pijn te doen, stelde Zuckerberg. En nog minder om geweld te initiëren of verkiezingen te saboteren. Wel richt die kleine minderheid veel schade aan, erkende hij. En daarom heeft Facebook twintig soorten content verboden, wat moderators in staat stelt die berichten te wissen. In het geval van terreur grijpt een kunstmatig intelligent filter „in 99 procent van de gevallen in voordat iemand het ziet”. Ook in het opsporen van mensen die beelden van zelfmutilatie en zelfmoordplannen delen is Facebook er nu sneller bij. Zij worden in contact gebracht met officiële hulpverleners.

Trollennetwerk offline

Kwaadaardige acties worden volgens Zuckerberg vooral uitgevoerd vanaf nepaccounts, profielen met verzonnen identiteiten. Facebook zou nu volop inzetten op verificatie. Volgens Zuckerberg veel nuttiger dan definiëren wat schadelijke content is. Maandag haalde Facebook een Russisch trollennetwerk offline dat zich bemoeide met de strijd om het presidentschap tussen Trump en Biden. De nepaccounts zouden zich nog in de fase van ‘audience-building’ begeven: het verzamelen van zoveel mogelijk volgers. De sporen leiden volgens Facebook naar dezelfde groep die in 2016 pro-Trump-verzinsels verspreidde en zo een schandaal veroorzaakte over buitenlandse inmenging.

Peter Burger leidt vanuit de Universiteit Leiden, samen met universitair docent Alexander Pleijter, het project NieuwsCheckers. Het idee was dat zijn opleiding Journalistiek en Nieuwe Media ook voor Facebook berichten zou controleren en dat die berichten – vaak van nepaccounts – dan een verwijzing naar de factcheck zouden krijgen en in bereik beperkt zouden worden. Die samenwerking liep stuk omdat Facebook eventuele rechtszaken niet wilde financieren. Ook de claims zouden dan voor rekening van factcheckers komen. Daar paste de universiteit voor.

Die ‘laksheid’ blijkt deels ideologisch ingegeven. „Wij factchecken politieke advertenties niet”, sprak Zuckerberg. „Ik geloof niet dat we in een wereld willen leven waarin techbedrijven bepalen wat 100 procent waar is. In een democratie is het niet aan een private organisatie om politici of media te censureren.”

Vlaggenschip Amerikaanse waarden

In het slot van zijn toespraak uitte Zuckerberg zijn zorgen over de invloed van China op de mores online. „Zij exporteren nu hun visie op internet naar andere landen.” Tien jaar geleden waren bijna alle internetplatformen Amerikaans, zei hij. „Vandaag zijn zes van de top-10 Chinees.” Dat heeft niet alleen een negatieve invloed op Chinezen, maar ook op Amerikaanse gebruikers van Chinese webdiensten. „Is dit het internet dat we willen?” is volgens Zuckerberg de reden waarom hij Facebook, Instagram en andere diensten niet uitrolt in China. Hij wilde dat wel, maar kwam nooit tot een overeenstemming over de voorwaarden.

Dit is niet iets wat alleen zijn bedrijf aangaat, benadrukte Zuckerberg. Het gaat volgens hem over welke landen de komende decennia zullen bepalen wat wij nog mogen zeggen. Dat moet Amerika zijn, als het aan hem ligt, of anders een land met gelijke waarden. Ter opluistering haalde hij gezwollen spreuken aan, zoals: „Vrijheid van meningsuiting is als lucht, je mist het pas als het weg is.” Met zijn democratisch gedreven betoog probeert hij te voorkomen dat de oplossing voor sociale spanningen wordt gezocht in het reguleren van Facebook.

Al met al een historische speech die in zijn bevlogenheid contrasteerde met de defensief-schuchtere verklaring die hij in 2018 aflegde in het Amerikaanse Congres. De ironie wil dat Zuckerberg toen werd beschuldigd van het ondermijnen van de democratie die hij nu juist zegt te beschermen. Een patriottische rede ook. Een oproep aan de Amerikaanse overheid om Facebook te gebruiken als vlaggenschip voor Amerikaanse waarden op het internet, wereldwijd.