Opinie

Brexit en de prijs die Europa betaalt

Europese Unie De Britse EU-uitstap is meer dan een Brits probleem, betoogt .

Illustratie Hajo

De Brexit is een bewegend doelwit. Telkens als we een deal denken te hebben, besluit het Britse Lagerhuis er nog eens over na te denken. Het doet denken aan die beroemde dichtregels van T.S. Eliot: „Er is tijd voor nog wel honderd onzekerheden/ en nog wel honderd gebeden en eden,/ voordat de thee is gezet en de toast bereid”, zoals Martinus Nijhoff ze vertaalde.

Johnson wilde de afgelopen dagen per se vasthouden aan het indienen van de Brexit-wetgeving, maar in een parlement waar zelfs Conservatieve leden hun eigen premier niet vertrouwen, is een heldere uitkomst onmogelijk. Het spreekt boekdelen over de huidige staat van de parlementaire democratie, de politieke partijen en de beroepspolitici in het Verenigd Koninkrijk.

Maar ik vrees dat de toestand op het Europese continent in dit opzicht niet veel gezonder is. Dit roept de vraag op in hoeverre de Europese Unie in staat is de effecten van een Brexit op te vangen. Politici hebben ons de laatste jaren voorgehouden dat de Brexit vooral een Brits probleem is. Maar de EU en het VK zullen onderling verbonden blijven en voor altijd de lasten van onverantwoorde politiek met elkaar delen. Wat zijn de verwachte kosten van Brexit voor de EU?

De duidelijkste prijs is de onzekerheid. De overeengekomen exit-deal is geen handelsakkoord. De onderhandelingen daarover moeten nog beginnen en die zullen nog netelig en pijnlijk worden.

En dan moeten we ook nog iets met de andere circa 20.000 Europese wetten waarin het VK partij was, en niet te vergeten de 750 internationale overeenkomsten met niet-EU-landen. Ook onderlinge veiligheidsafspraken komen in het luchtledige te hangen. Al deze onderhandelingsstadia zullen telkens weer concrete kosten met zich meebrengen, maar de immateriële kosten zullen vermoedelijk nog hoger zijn.

Lees ook: Discussie over dubbele nationaliteit laait op door Brexit

Poolse medeburgers

Het is moeilijk om de kosten te bepalen van de langdurige ongerustheid, zo niet angst, onder bedrijven en gezinnen die afhankelijk zijn van het verkeer over het Kanaal. Ik denk dan vooral aan mijn circa één miljoen Poolse medeburgers die zich na 2004 in het VK hebben gevestigd. Er wordt wel gezegd dat geen prijs te hoog is voor veiligheid en dit zal ook wel door de Brexit worden beïnvloed. Denk aan een alliantie tussen Trump, Erdogan en Johnson binnen de NAVO, of aan de uitwisseling van inlichtingen bij de opsporing van terroristen en criminelen.

En wat te denken van de niet nader te omschrijven schade aan Europese onderwijs en cultuur? De meeste succesvolle Europese universiteiten en uitgevers zijn nu in het Verenigd Koninkrijk gevestigd en veel Europeanen zijn hiervan afhankelijk. Kan de Europese cultuur nog gedijen als Britse galerieën, musea of opera’s tegen belemmeringen voor de lopende pan-Europese projecten aanlopen?

Waarschijnlijk zullen de Britten nog zwaarder te lijden krijgen dan de Europeanen, maar de algemene cijfers gaan voorbij aan persoonlijke drama’s. Ik heb trouwens het gevoel dat de Britten de kosten van de Brexit weleens veerkrachtiger zouden kunnen dragen dan andere Europeanen. Aan de Duitsers, Polen of Italianen is immers niet gevraagd over deze nieuwe verdeling van het continent te stemmen. Het Brexit-project voelt niet zo ‘van hen’ als bij de Britten.

Lees ook: Nieuwe deal tussen EU en regering-Johnson verdient een kans

Een nieuwe Muur

De kosten van de Brexit zullen niet gelijkmatig binnen de EU worden verdeeld, zodat verdere conflicten binnen en tussen afzonderlijke landen zullen ontstaan. Dat zal het nationalisme op het vasteland alleen maar voeden. We zullen nog meer ‘patriotten’ zien die de nationale geschiedenis herschrijven, paraderen onder nationale vlaggen en de nationale cultuur promoten. Het wrange gevolg van de Brexit zou een nieuwe muur in Europa kunnen zijn, opgetrokken amper dertig jaar na de val van de Berlijnse muur.

Wat zijn de voordelen van de Brexit voor de EU? Geen. De Brexit zal geen oplossing brengen voor de problemen in de eurozone om schulden te verminderen en groei te genereren. De migratiedruk zal er niet door afnemen. Rusland, Turkije of China zullen tegenover de EU niet minder dwarsliggen. De meningsverschillen tussen Macron en Merkel worden er niet door weggenomen. De EU-instellingen worden er niet democratischer en transparanter door. Al deze problemen zullen wij als Europeanen zelf moeten aanpakken, met minder economisch gewicht en een geschokt politiek zelfvertrouwen.

Wishful thinking

Ik hoor vaak dat de Brexit de populisten op het vasteland heeft verzwakt; die pleiten nu niet meer voor een vertrek uit de EU. Ik ben bang dat dit wishful thinking is. Laten we niet vergeten wie de laatste Europese verkiezingen hebben gewonnen in belangrijke landen als Frankrijk (Le Pen), Polen (Kaczynski) of Italië (Salvini). Populisten zijn niet meer bereid om uit de EU te vertrekken; integendeel, ze zijn vastbesloten deze over te nemen. Ze mogen dan niet de meeste zetels in het Europees Parlement bezetten, maar ze weten het Europese verhaal over kwesties als migratie of de rechtsstaat wel naar hun hand te zetten. Ook speelden ze een sleutelrol bij de keuze of afwijzing van kandidaten voor de nieuwe Europese Commissie, met inbegrip van Ursula von der Leyen.

Ik hoor vaak dat de Brexit de EU eindelijk in staat zal stellen een echte Europese defensie in te richten. Dat is onzinnig, als we net een van de twee serieuze Europese krijgsmachten zijn kwijtgeraakt [de andere is van Frankrijk].

Lees ook: Een Europees initiatief is nog geen Europees leger

Race to the bottom

Ook zie ik geen strengere Europese regulering van de financiële sector als het neoliberale VK uit de interne markt is gestapt. Dat wordt een economische race to the bottom, niet omhoog. Tal van Europese regeringen proberen met belastingvrijstellingen miljardairs uit Londen te verleiden naar hun land te verhuizen. We zullen enerzijds meer fiscale mazen en protectionisme zien, en anderzijds faillissementen en groeiende ongelijkheid.

Het idee dat de EU na de Brexit aan samenhang zal winnen, is evenmin overtuigend. Het is waar dat alle 27 lidstaten tot nu toe achter hoofdonderhandelaar Michel Barnier hebben gestaan. Maar echte onderhandelingen over handel, landbouw, mededinging of intellectuele eigendom zijn nog niet begonnen.

De EU-begroting zal zonder de Britse bijdrage ook moeilijk sluitend te krijgen zijn. De relatieve omvang en macht van Duitsland zullen na het Britse vertrek weer toenemen, met de gebruikelijke ongerustheid tot gevolg. De EU-leden die niet tot de eurozone behoren zullen na de Brexit beduidend zwakker staan.

Pragmatici en idealisten

Ook zullen de pragmatici binnen de EU inleveren ten opzichte van de idealisten, waarbij de laatsten naar federale gecentraliseerde oplossingen streven en de eerste voor flexibeler en lokaler oplossingen pleiten. Deze onevenwichtigheden zullen natuurlijk allemaal weer winnaars en verliezers opleveren. En voor de EU-instellingen zou het weleens moeilijk kunnen blijken om de ontstane kloven te dichten en de conflicten die eruit voortvloeien, te beheersen.

En er zijn ook altijd mensen die in complotten geloven: de Britten hebben altijd al geprobeerd om te voorkomen dat de Unie sterk zou worden. Of een theorie dat de Europese Unie een vehikel is voor het Duitse streven naar hegemonie. Er is geen geloofwaardige aanwijzing voor een dergelijk complot. Europa kan boven zichzelf uitstijgen door de wereld het goede voorbeeld te geven. De Brexit is niet het voorbeeld waarop Europa zit te wachten. De aantrekkelijkheid van Europa wordt er eerder door ondergraven dan bevorderd.

Dit alles betekent nog niet dat de Brexit de doodsteek voor de EU is. De Brexit is gewoon een nieuw Europees probleem dat bijdraagt aan onze ongerustheid. Het is dan ook belangrijk om onze emoties en ons gewetensonderzoek in toom te houden, want misschien is een angststoornis wel het grootste gevaar dat uit de Brexit voortkomt. Kritiek op politieke blunders is één ding, maar het is iets heel anders om twijfel te zaaien aan het besef te leven in een verenigd Europa.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.