Jokowi is speelbal in handen van de elite

Profiel Afgelopen zondag werd president Joko Widodo geïnaugureerd. De vraag is of hij de democratie in zijn land kan redden.

In een golfkarretje rijdt president Joko Widodo met zijn kleinzoon door de groene tuinen van het paleis. Peuter Jan Ethes mag sturen. Ze aaien de herten, zwaaien naar de paarden. Onder het filmpje is een vrolijk muziekje gemonteerd. De president vraagt Jan naar zijn lievelingsdier. Kip, maar dan wel gebakken.

Normaal gesproken vinden de meeste Indonesiërs dit soort vlogs heel leuk. De schattige Jan steelt de show en zijn opa komt en passant over als een echte familieman. Alleen dit keer ging het anders.

Op sociale media kwam veel kritiek op president Jokowi, zoals iedereen hem in Indonesië noemt. Ja, zíjn kleinzoon kan genieten van de frisse lucht, maar hoe zit het met alle kinderen die in zwaar vervuilde lucht leven door bosbranden in andere delen van het land? Als reactie postten Indonesiërs filmpjes en foto’s van de branden, van kinderen met mondkapjes en van een baby die overleden zou zijn aan de gevolgen van de luchtvervuiling.

De zware bosbranden vormen maar één van de vele problemen waar president Joko Widodo (58) de laatste tijd mee wordt geconfronteerd. Zondag werd hij opnieuw beëdigd als president van Indonesië. Hij is officieel begonnen aan zijn tweede en laatste termijn van vijf jaar.

De afgelopen maanden is de publieke discussie in Indonesië helemaal omgeslagen. Tijdens de verkiezingscampagne in april was het land nog in de ban van identiteitspolitiek en van de vraag of Indonesië onder leiding van Jokowi’s concurrent, oud-generaal Prabowo Subianto, in een conservatief islamitische natie zou veranderen. Jokowi was het enige alternatief voor dat scenario. Hij won.

Alleen komen nu onder zijn presidentschap ineens wetten tot stand die volgens veel analisten het land óók maar weinig verder helpen – of zelfs achteruitgang brengen. Bijvoorbeeld een wet die seks voor het huwelijk verbiedt. Voor het eerst tijdens zijn presidentschap krijgt Jokowi tegenstand uit andere hoek dan van de islamitisch-conservatieve groeperingen.

Corruptiewaakhond

Tienduizenden studenten gingen vorige maand de straat op, zowel in hoofdstad Jakarta als in de rest van het land. Er vielen enkele doden en honderden gewonden. Een van de controversieelste wetten waar de studenten tegen demonstreerden, perkt de bevoegdheden van corruptiewaakhond KPK sterk in. De KPK is populair, de meeste Indonesiërs hebben meer vertrouwen in de club die politici opspoort die overheidsgeld in hun eigen zak steken, dan in die bestuurders zelf.

Lees ook: Een nieuwe hoofdstad voor Indonesië

Persoonlijk staat de president bekend als ‘schoon’ en fel tegen corruptie. Dat deze wet toch door de volksvertegenwoordiging is aangekomen illustreert hoe beperkt zijn macht eigenlijk is, zegt Alexander Arifianto, onderzoeker bij de S. Rajaratnam School of International Studies in Singapore en gespecialiseerd in Indonesische politiek. „Ik heb ernstige twijfels over zijn onafhankelijkheid en vraag me wel eens af wie nou écht de president is.”

Binnen zijn eigen politieke partij, de Strijdende Democratische Partij van Indonesië heeft Jokowi nooit veel steun gehad. Het is oud-president Megawati Soekarnoputri die daar nog steeds de macht heeft.

Jokowi zelf zegt steeds dat hij deze komende zittingstermijn vrijer is en daadkrachtiger kan zijn, omdat hij toch niet meer herkozen kan worden. Die redenering kun je net zo goed omdraaien, zegt Alexander Arifianto: „Vanaf het moment dat hij werd herkozen, is hij vleugellam geworden.” De politieke elite zet hem onder druk. In Indonesische media gaan geruchten dat ze dreigen met een afzettingsprocedure als Jokowi zijn bevoegdheid zou gebruiken om de KPK-wet terug te draaien.

Een ander voorbeeld waarin Arifianto bevestigd ziet dat de elite probeert meer macht te krijgen: de nieuwe volksvertegenwoordigers, die tegelijk met Jokowi zijn verkozen in april dit jaar, hebben plannen om de grondwet aan te passen. Zo willen ze in plaats van directe presidentsverkiezingen het Volkscongres de macht geven om de president te benoemen. Zichzelf dus. Arifianto: „Dat komt neer op Orde Baru 2.0.” De Nieuwe Orde, dat is de periode tussen 1965 en 1997 dat ex-generaal Soeharto president was van Indonesië. Het Volkscongres stond rechtstreeks onder zijn controle en benoemde hem keer op keer als president. Jokowi sprak zijn zorgen al uit over de wijziging van de grondwet, maar zijn eigen partij steunt het idee wel.

De prioriteiten van de president zelf liggen helemaal niet bij de ontwikkeling – of bescherming – van de democratische rechtsstaat. Hij wil Indonesië vooral economisch vooruithelpen, met betere infrastructuur en minder bureaucratisch gedoe zodat zaken doen er aantrekkelijker wordt. De administratieve rompslomp waar buitenlandse investeerders doorheen moeten is wel iets verminderd sinds zijn aantreden, maar erg snel gaat dat niet.

Mensenrechtenschendingen

Jokowi gedraagt zich meer als manager van een groot bedrijf dan als inhoudelijk gedreven politicus, zegt politiek analist Yohanes Sulaiman. „Hij houdt niet van details. Vertel me liever wat belangrijk is, zegt hij tegen zijn mensen.” Sulaiman heeft zelf ook weleens een advies voor hem geschreven, het waren tien kantjes over bestuurlijke hervormingen. „Ik kreeg het terug van zijn medewerkers: maak hier maar twee kantjes van. Met bullet points graag.”

Het punt is vooral, zegt Yohanes Sulaiman, dat bij veel Indonesiërs de welwillendheid weg is om fouten van de president door de vingers te zien, iets dat ze in zijn eerste termijn nog wel deden. „Hij werd in 2014 als redder van de democratie binnengehaald. Dat bleek niet te kloppen en nu is een deel van zijn achterban teleurgesteld.” Jokowi had bijvoorbeeld onderzoek naar mensenrechtenschendingen uit het verleden beloofd, maar daar is niets van terechtgekomen.

Onder Jokowi’s leiding komen ook regelmatig klachten binnen over de politie en het leger die soms dodelijk geweld gebruikten bij het neerslaan van protesten. In het oosten van de archipel, in Papoea, is het al sinds augustus onrustig en er vielen tientallen doden. Mensenrechtenorganisaties als Amnesty International hebben om een onafhankelijk onderzoek gevraagd, maar dat is er niet gekomen.

In aanloop naar de inauguratie en het ceremonieel van afgelopen weekend had de politie in Jakarta aangekondigd geen vergunningen voor demonstraties uit te geven. Het lijkt natuurlijk alsof de studentenprotesten vooral tegen Jokowi gericht zijn. Maar die demonstraties zijn juist in zijn belang, zegt onderzoeker Alexander Arifianto: „Ze zijn het enige wat Jokowi als drukmiddel kan gebruiken tegen de plannen van de politieke elite. De studentenbeweging is zijn enige hoop.”

Correctie (22 oktober 2019): in een eerdere versie van dit artikel stond dat Joko Widodo eerder gouverneur was in Solo. Hij was daar burgemeester. Hierboven is dat aangepast.