De jeugdzorg heeft te weinig geld en te weinig personeel

Geldtekort Veel jeugdzorginstellingen zitten in problemen door decentralisatie, personeelstekort en te lage tarieven.

Jeugdzorgwerkers staken in Den Haag, vorige maand. Extra geld gaat volgens hen naar bureaucratische rompslomp in plaats van naar de jeugd.
Jeugdzorgwerkers staken in Den Haag, vorige maand. Extra geld gaat volgens hen naar bureaucratische rompslomp in plaats van naar de jeugd. Foto Sem van der Wal HH/ANP

Er zal iets ingrijpends moeten gebeuren, als we willen voorkomen dat jeugdzorginstellingen omvallen, zegt Richard Janssen, bijzonder hoogleraar organisatie van de gezondheidszorg van de Erasmus Universiteit Rotterdam en Tilburg University. „Zoals het er nu voorstaat, weten we dat er op termijn te weinig goed opgeleid personeel zal zijn en dat specialisten uit de sector stappen.”

Bijna een kwart van de jeugdzorginstellingen kampt met financiële problemen, bleek maandag uit een analyse van zorginkoopcoöperatie Intrakoop en accountantskantoor Verstegen. Onderzoekers, onder wie Richard Janssen, bekeken de jaarverslagen van 268 jeugdzorgorganisaties, zo’n 70 procent van het totaal. Hoewel hun omzet steeg met 6,4 procent – en het aantal cliënten met 5,4 procent – is het voor organisaties moeilijker geworden hun begroting sluitend te krijgen. In 2018 waren 60 onderzochte instellingen verlieslatend, tegen 47 een jaar eerder.

Afgelopen jaar werden de problemen vooral zichtbaar bij grote instellingen. In West-Brabant vecht Juzt, de grootste jeugdzorgaanbieder in de regio, al maanden tegen een faillissement. Vorige week ging een overname van de organisatie, die zorg biedt aan 1.800 jongeren, niet door. Dit weekend bleek de financiële situatie bij de Gelderse instelling Pluryn zo ernstig dat het haar deuren wil sluiten voor acute gevallen. Wat zijn de oorzaken van de rode cijfers?

1 Decentralisatie

In 2015 werd de verantwoordelijkheid voor de jeugdzorg overgeheveld van de landelijke overheid naar de gemeenten, een wijziging die gepaard ging met een bezuiniging van 15 procent. Volgens de analyse van Intrakoop en Verstegen heeft dit ertoe geleid dat de 355 gemeenten waarmee zorginstellingen te maken krijgen als opdrachtgever, zelf beleid willen maken. Vrijwel iedere gemeente werkt nu met een ander verantwoordingssysteem en dat kost zorginstellingen veel geld en tijd.

Lees ook: Meer geld alleen helpt de jeugdzorg niet vooruit

Adviesbureau Berenschot berekende vorige maand dat 29 procent van het totale budget van 3,7 miljard opgaat aan coördinatiekosten. „Het is zonde dat dit nu niet aan zorg ten goede komt”, zegt onderzoeker Janssen. Een deel van deze kosten is vermijdbaar en wordt veroorzaakt door de vele beleidsplannen die het Rijk en gemeenten uitstorten over de sector. Jeugdzorgorganisaties moeten nu vaak extern expertise inhuren of extra mensen aannemen.

Met name grote zorgaanbieders hebben hoge coördinatiekosten. Zij zijn vaak actief in meerdere gemeenten en hebben te maken met cliënten met complexere problematiek. Gevolg is dat deze instellingen „nauwelijks marge hebben om een kennisstructuur in stand te houden, laat staan innovaties kunnen realiseren”, staat in het rapport van Janssen. Dit betekent dat ze geen geld hebben voor zaken die niet meteen winst opleveren, zoals het doen van onderzoek of het opleiden van mensen. „Daarmee raakt zo’n sector langzaam maar zeker achterop.”

2 Personeelstekorten

Dat de jeugdzorg duurder is geworden, is deels te wijten aan het feit dat het aantal cliënten is toegenomen. Maar instellingen gaven ook 13,5 procent meer uit aan de inhuur van tijdelijke medewerkers, mede als gevolg van krapte op de arbeidsmarkt. In totaal stonden bij de onderzochte instellingen 1.100 vacatures langer dan drie maanden open, ruim een derde meer dan een jaar eerder. Ook steeg het gemiddelde verzuim, van 5,1 procent naar 5,6 procent.

Vakbond FNV noemt de cijfers uit de analyse „schokkend”. „Dit bevestigt alles waarvoor we hebben gewaarschuwd”, zegt Maaike van der Aar van de FNV. „We stevenen af op een ramp als de overheid onze boodschap naast zich blijft neerleggen en niet rigoureus ingrijpt.”

Vorige maand voerden zo’n dertigduizend medewerkers uit de jeugdzorg actie vanwege de crisis in hun vakgebied. Van der Aar: „De tekorten lopen op, terwijl werkdruk, personeelsverloop en verzuim stijgen. Wij zien dat organisaties en gemeenten vooral bezig zijn met zelf overleven. In deze sector is dat een doodsteek.”

Dit jaar beloofde minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, CDA) 420 miljoen euro extra voor de sector uit te trekken, en in 2020 en 2021 nog eens 300 miljoen. Dat geld komt volgens de jeudzorgmedewerkers niet op de juiste plek terecht.

3 Tarieven

Een deel van de jeugdzorginstellingen leidt verlies doordat de afgesproken tarieven met gemeenten niet altijd kostendekkend zijn. Zo hanteren sommige gemeenten volgens Janssen één uurtarief voor zowel eenvoudige als gespecialiseerde zorg, terwijl dat laatste meer coördinatie vraagt en er duurdere specialisten bij betrokken zijn.

In de regio Haaglanden stapten onlangs acht jeugdzorgaanbieders naar de rechter omdat gemeenten hen willen afrekenen op resultaat en niet langer op gewerkte uren. Dat zou leiden tot een verlaging van de tarieven.

Het verlagen van de drempel tot zorg – een van de doelen van de decentralisatie – is zeker gelukt, zegt Janssen. „Maar op administratief gebied zijn we te ver doorgeschoten.” Gemeenten zouden procedures moeten vereenvoudigen en daar onderling betere afspraken over moeten maken. „Er worden bijvoorbeeld elk jaar opnieuw aanbestedingen gedaan. Waarom geen contracten voor drie of vier jaar? Alles moet nu vooraf worden afgestemd op basis van beschikkingen. Daar spreekt wantrouwen uit, en dat is geen basis voor welke relatie dan ook.”

M.m.v. Bastiaan Nagtegaal