Het weekeinde van de twee Matteo’s: tegen het populisme of tegen de elite

Italiaanse politiek In Florence bespreekt Matteo Renzi plannen voor de modernisering van Italië. In Rome pleit Matteo Salvini voor herstel van traditionele waarden.

Matteo Renzi, afgelopen weekeinde op een partijbijeenkomst in Florence.
Matteo Renzi, afgelopen weekeinde op een partijbijeenkomst in Florence. Claudio Giovannini / EPA

Het is in Italië het weekeinde van de twee Matteo’s, de twee politici die als geen ander hun aanhang weten te begeesteren en elkaar als grootste rivaal zien. In Florence is het oud-premier Matteo Renzi die als leider van een nieuwe partij roept dat Italië een dam moet opwerpen tegen haatzaaiende populisten. In Rome is het oud-vicepremier Matteo Salvini, die deze zomer een tactische blunder beging en nu aan de zijlijn staat, die roept om snelle nieuwe verkiezingen omdat de nieuwe coalitie volgens hem het volk niet meer vertegenwoordigt.

„Renzi geeft me adrenaline, hij laat zien dat hij ideeën heeft over de modernisering van Italië”, zegt Roberto Fanciullini, een boer uit het Toscaanse San Gimignano. Hij was vrijdagavond naar het Leopolda gekomen, een voormalig treinstation in Florence waar Renzi nu al weer voor de tiende keer een weekeinde met politieke debatten heeft georganiseerd.

De grote hal binnen is met naar schatting zevenduizend mensen meer dan vol. Voor het hek buiten trotseren nog een paar honderd mensen de motregen om via luidsprekers te kunnen volgen wat er binnen gebeurt. „Matteo, Matteo”, scanderen de mensen binnen als Renzi, wit overhemd en spijkerbroek, door het middenpad naar voren loopt. In eerdere jaren ging het hier over vernieuwing van de Democratische Partij (PD), waaruit Renzi voortkomt. Maar nu gaat het over Italia Viva, de nieuwe centrum-linkse partij van Renzi. „Het is tijd voor vernieuwing, de PD is in een aantal opzichten blijven hangen in de negentiende eeuw”, zegt Monica Muraro uit het Noord-Italiaanse Vicenza.

Modernisering

Door de zaal loopt een groep jongeren met witte T-shirts en daarop de tekst ‘Millennials’. „Renzi is de enige die echt nadenkt over onze toekomst”, zegt Giulia Vitali, een student uit Milaan. Ze wijst erop dat 2029 op deze bijeenkomst het een sleuteljaar is: waar wil Italië dan staan, wat moet er gebeuren om dat te bereiken? „Daar moet het over gaan: klimaat, een samenleving waarin ruimte is voor veel verschillende mensen, die jongeren meer kansen biedt dan nu.”

Lees ook: Hoe de nieuwe coalitie zich minder fel wil opstellen tegen migranten

Renzi leek afgeschreven. Hij werd in 2014 premier en presenteerde toen meteen een ambitieus meerjarenplan. Maar veel mensen in zijn eigen partij vonden hem niet links genoeg en voelden zich bedreigd door zijn plannen voor een grote interne opfrisbeurt. Eind 2016 struikelde Renzi bij een referendum over politieke hervormingen. Hij had – een grote tactische fout – zijn politieke lot daaraan verbonden, wat zijn tegenstanders binnen en buiten de partij de kans bood voor een monsterverbond. Veel mensen in de Leopolda herinneren er in korte gesprekjes ongevraagd aan dat PD-leiders na de nederlaag bij het referendum het glas hieven op de val van hun eigen premier.

Nu probeert Renzi het opnieuw, met Italia Viva. Die staat, een paar weken nadat het plan daarvoor bekend werd gemaakt, op 4,2 procent in de peilingen. Is hij tot een bijrol veroordeeld? „Natuurlijk niet”, zegt Daniele Botticini, die een botenbedrijf heeft aan de Toscaanse kust. „Het is nog maar net begonnen, nog zonder programma. En dan al 4 procent! Renzi is een buitengewoon goede communicator. Hij probeert de oude tweedeling tussen links en rechts te doorbreken. Italië heeft zo’n proces van modernisering hard nodig.”

God, gezin en vaderland

Het woord ‘modernisering’ valt niet op de grote manifestatie zaterdagmiddag in Rome. Daar gaat het over „God, gezin en vaderland” (meer) en over belastingen en buitenlanders (minder). Matteo Salvini had zijn aanhangers naar de piazza San Giovanni geroepen. Met een rijtje regionale verkiezingen in aantocht (komende zondag in Umbrië) wil hij zijn politieke spierballen laten zien. Wij zijn „het Italië dat werkt en produceert”, houdt hij zijn aanhangers op het zonovergoten plein voor.

Salvini had achttien maanden geregeerd met de links-populistische Vijfsterrenpartij toen hij in augustus besloot alles of niets te spelen. Vanuit een strandtent forceerde hij een politieke crisis, in de hoop na nieuwe verkiezingen zelf premier te worden. Die gok mislukte: de Vijfsterren en de PD legden hun geschillen bij en sloten een coalitie – de PD na sterke druk van Renzi, toen nog binnen de partij. Voorkomen dat de ‘haatzaaier’ Salvini premier wordt, moet absolute prioriteit krijgen, was het argument van Renzi.

Lees ook: Hoe Salvini zichzelf in augustus buitenspel zette

Nu presenteert Salvini zich weer samen met het centrum-rechtse Forza Italia van Silvio Berlusconi en het hard-rechtse Fratelli d’Italia, waarmee hij op lokaal en regionaal niveau is blijven samenwerken. Berlusconi, 83 jaar, is er ook, ondanks protesten in zijn eigen partij dat Forza Italia afstand moet houden van Casa Pound, de neofascistische beweging die zich ook achter Salvini schaart. Hij leest een weinig inspirerende tekst voor met bekende thema’s: tegen de communisten, de rechters, de belastingen. Dit keer, in strijd met zijn gewoonte, vertelt hij geen mopjes.

Een van ons

„Italië wil door ons worden geregeerd”, zegt Berlusconi. „Alleen als we samen zijn en verenigd, kunnen we ons Italië veranderen.” Maar de eens allesbepalende mediamagnaat speelt nu een bijrol. Salvini is op rechts de onbetwiste leider. „Hij is een van ons. Hij kent de problemen van de mensen, hij is ook iemand die gewoon zelf zijn boodschappen doet”, zegt Emilia Ragamuto, een werknemer uit het Toscaanse Montecatini. Ze gaat van enthousiasme schreeuwen op de vraag wat die problemen dan zijn: „Belastingen. Veiligheid. Immigratie.”

„Matteo, Matteo”, scandeert het plein als Salvini, net als Renzi met een wit overhemd en spijkerbroek, aan de slottoespraak begint. Hij klopt met zijn rechterhand op zijn hart als de aria Nessun dorma met het alles bepalende woord Vincerò (ik zal winnen) klinkt. Hier staat „het volk tegen over de elite”, zegt hij. Hij loopt zijn thema’s langs. Meer steun en begrip voor de politie. Recht en orde („Ik droom van een land waar pedofielen en verkrachters heel hun leven niet meer de hand kunnen leggen op een vrouw of kind.”). Minder illegale immigranten („Als je echt om immigranten geeft, voorkom je dat ze op een boot van mensensmokkelaars stappen.”). Tegen Turkije („Ik praat liever met Rusland of Israël, nooit met Turkije, nooit met een islamitisch land.”). Veel assertiever tegen de EU („We zijn vrienden van iedereen, slaven van niemand.”).

Matteo Salvini tijdens een demonstratie in Rome van zijn populistische verbond met onder meer Silvio Berlusconi. Foto Andrew Medichini / AP

Duistere kongsi

Salvini, 46 jaar, roept nu dat een duistere kongsi waarin Merkel en Macron zitten, samen met president Mattarella en niet nadere genoemde economische grootheden, heeft samengezworen tegen hem. We zijn uit het kabinet gestapt toen bleek dat we de belastingen niet mochten verlagen, zegt hij. Met deze manifestatie wil hij onderstrepen dat zijn rol nog lang niet is uitgespeeld. „We zijn met 200.000 man”, roept hij vanaf het podium. De politie houdt het op 70.000, maar die schatting lijkt aan de zuinige kant.

In de peilingen blijft Salvini’s Lega veruit de grootste partij, met nu rond de 35 procent van de stemmen. Komende zondag in Umbrië is de eerste echte test sinds de coalitiewisseling van augustus. De rechtse Matteo hoopt dat die uitslag neerkomt op een politieke vuistslag. De centrum-linkse Matteo is nog te veel aan het opbouwen om daarvan te kunnen dromen. De eerste heeft haast en wil zo snel mogelijk verkiezingen. De tweede zal tijd willen winnen om zijn partij te laten groeien. Maar beide Matteo’s hebben dit weekeinde duidelijk gemaakt dat ze de komende jaren naar een hoofdrol streven en grote groepen mensen enthousiast kunnen maken voor dat idee.