Profiel

Zonder ‘Leo’ had Johnson zijn deal nooit gekregen

Brexit Deze zaterdag beslist het Lagerhuis over de Brexit-deal van Boris Johnson. Het akkoord was niet mogelijk geweest zonder hulp van zijn handige Ierse collega, premier Varadkar. „Leo is perfect.”

Leo Varadkar en Boris Johnson, vorige week tijdens de bijeenkomst die voor een Brexit-doorbraak zorgde.
Leo Varadkar en Boris Johnson, vorige week tijdens de bijeenkomst die voor een Brexit-doorbraak zorgde. Foto Noel Mullen / Reuters

Op weer een dag deze week dat een Brexit aanstaande was, stapte premier Leo Varadkar doodgemoedereerd de Dáil, het Ierse Lagerhuis, binnen. Hij klapte een vuistdikke map open. Varadkar pakte een pen onhandig vast zoals mannen met vlezige vingers ranke pennen vastpakken en kraste een zin door. Hoog oplopende spanningen op de lijn Dublin-Londen-Brussel? Vast, maar dat is voor Varadkar geen reden om niet opgeruimd en zakelijk het wekelijkse Ierse politieke vragenuurtje af te handelen.

Lees ook: ‘Nieuwe deal’ Johnson lijkt erg op oude

„Nee! Nu grijpt u een serieuze zaak aan om politieke spelletjes te spelen”, bijt hij oppositieleider Micháel Martin toe. „Waar ik voorstander van ben, is meer agenten op straat en minder achter een bureau”, antwoordt hij op een vraag over de politie-begroting. Wat opvalt: 31 minuten lang kabbelt het Ierse parlementaire vragenuur voort, zonder dat het B-woord valt.

Denk niet dat dat komt doordat Ierse politici het Britse uittreden niet belangrijk vinden, integendeel. De Brexit komt amper ter sprake omdat de Ierse oppositie Varadkar niet kan pakken op de Brexit. Er is brede steun voor zijn strategie en hij verdedigt de Ierse belangen met verve.

Sleutelmoment

Inmiddels weten zowel premier Boris Johnson als de overige 27 EU-lidstaten: het onderhandelingsakkoord over de Brexit dat donderdag in Brussel werd gepresenteerd, loopt via Dublin en de 40-jarige taoiseach, zoals de Ierse premier genoemd wordt. In het akkoord is afgesproken dat Noord-Ierland zich aan Europese handel- en douaneregels houdt, waardoor er geen grens komt tussen Noord-Ierland en Ierland. Dat de afgelopen week überhaupt een deal mogelijk bleek, was het gevolg van een gesprek van drie uur waar Varadkar en Johnson elkaar diep in de ogen keken. Een sleutelmoment, zei EU-onderhandelaar Michel Barnier achteraf.

Die ontmoeting was strak geregisseerd, zegt Philip Ryan, een Ierse journalist en auteur van Leo, een snelle biografie van Varadkar die vorig jaar verscheen. De leiders ontmoetten elkaar op Thornton Manor, een landgoed buiten Liverpool dat voor beide premiers even ver reizen was. Het was Varadkar die na afloop voor reuring zorgde door als eerste een positieve toon aan te slaan: „Ik zie een pad naar een deal.”

Lees ook: Douaneregels EU gelden voor Noord-Ierland

De foto’s, van een lange en brede Varadkar in goed gesneden pak met een das op keurige lengte naast een verfomfaaide Johnson, pakten voor de Ierse premier gunstig uit. „Leo to the rescue. Die gedachte bleef hangen. Over dergelijke regie denken Varadkar en zijn adviseurs zorgvuldig na”, zegt Ryan.

Varadkar weet dat zulke beelden er goed in gaan bij Ierse kiezers. De twisten tussen de Engelsen en Ieren gaan honderden jaren terug. De Ieren zien de eeuwenlange Engelse inmenging als koloniale overheersing. Engelsen spreken liever van de unie die ze hadden met Ierland.

Varadkar, de eerste Europese premier van Indiase komaf, heeft via zijn familiegeschiedenis ook een andere vorm van Engelse dominantie meegekregen. Zijn ooms Madhu en Manohar werden tijdens demonstraties voor onafhankelijkheid in India gearresteerd en een jaar vastgezet.

Onafhankelijkheidsverklaring

Nog steeds kijken in de ontvangsthal van Leinster House, het parlementsgebouw, de helden van de Ierse strijd – James Connolly, Patrick Pearse – vanaf strenge schilderijen naar beneden. De Proclamation of the Republic die zij opstelden hangt aan de muur, als boodschap dat de Ierse democratie pas werkelijk begon toen de Britten weg waren.

Juist daarom moest Varadkar de afgelopen Brexit-jaren zo ferm zijn. Een No-Deal-Brexit die economische schade had berokkend, was pijnlijk geweest, maar instemmen met een compromis dat de Brexit voor de Britten regelde ten koste van een grens op het Ierse eiland was onvergeeflijk.

Toch klopt het beeld van Johnson en Varadkar als tegenpolen met tegenstrijdige belangen niet. Johnson en Varadkar hebben een gemeenschappelijk politiek belang: hun politieke dominantie de komende jaren veiligstellen. Beide leiders worden gezien als vertegenwoordigers van een nieuwe en informelere vorm van politiek. Johnson wordt door de Britse pers nog steeds ‘Boris’ genoemd, net zoals Varadkar ‘Leo’ is. De premiers zijn stemmentrekkers voor rechtse partijen die liever willen dat aandacht uitgaat naar hun charismatische leiders dan naar hun bezuinigingsbeleid van het afgelopen decennium.

Zowel de Conservatieven van Johnson als Fine Gael van Varadkar behaalden bij de vorige verkiezingen geen meerderheid en zijn afhankelijk van gedoogsteun. Johnson en Varadkar weten dat een goede Brexit-deal, die zo min mogelijk economische schade oplevert en de grens op het Ierse eiland onzichtbaar houdt, de sleutel is om de komende jaren aan de macht te blijven. Beide leiders lijken van plan zo snel mogelijk, misschien al in november, vervroegde verkiezingen te houden om hun Brexit-populariteit te verzilveren.

Varadkar wordt gezien als Brexit-wonderdokter, als alleskunner. „Hij kan goed zwemmen, snel hardlopen, goed op de foto staan. Leo is perfect”, grapt een van zijn ministers met een koffiemok in zijn hand in de wandelgangen van Leinster House. „Hij maakt ook handig gebruik van het werk van zijn voorganger, maar daar zwijgen we liever over.”

Het was toenmalig premier Enda Kenny die met de overige 26 EU-lidstaten de voorwaarden voor de Brexit-onderhandelingen afsprak. „Onze prioriteit is om de gevolgen voor de economie te beperken, het Noord-Ierse vredesproces te bewaken, mede via het voortbestaan van een Ierse grens, en om te werken aan een positieve toekomst voor de EU”, zei Kenny al in het voorjaar van 2017.

Dat is woord voor woord de aanpak die Varadkar hanteerde, nadat Kenny in juni 2017 moest aftreden en Varadkar bij Fine Gael de leiderschapsstrijd won van Simon Coveney.

Overigens zou íedere Ierse premier een hoofdrol hebben opgeëist, hebben gewezen op de gedeelde voogdij die Dublin en Londen hebben over Noord-Ierland. En waarschijnlijk zou de EU zich solidair hebben getoond met Dublin. Ierland blijft immers familielid. Het Verenigd Koninkrijk vertrekt. Maar Varadkar moest het nog wel allemaal voor elkaar boksen.

Unie van volkeren

Britse politici en een groot deel van de pers staarden zich de afgelopen jaren blind op Duitsland en Frankrijk, op Merkel en president Macron. Hun economische belangen (auto-industrie, de havens van Noord-Frankrijk) zouden ervoor zorgen dat een gunstige deal voor de Britten een kwestie van tijd was. Donderdag sprak Varadkar zijn dank en bewondering uit dat de EU niet altijd zo werkt: „De laatste paar jaar lieten zien dat die werkelijk een unie van volkeren is, waar kleine landen beschermd worden.”

Het is de verdienste van Varadkar dat die solidariteit nooit wankelde. Hij zorgde er met slimme diplomatie en gewiekste strategieën voor dat het Ierse belang nooit naar de achtergrond verdween.

Het was Varadkar die bondskanselier Merkel tijdens een bezoek aan Dublin in gesprek liet treden met vijftien Noord-Ieren, zowel unionisten als nationalisten, protestanten als katholieken. In tegenstelling tot zijn Britse ambtgenoten wist Varadkar zonder al te veel moeite de rust in eigen tent te bewaren. Hij benoemde Simon Coveney, zijn voormalige rivaal om het leiderschap, tot minister van Buitenlandse Zaken en later ook tot vicepremier. Stilistisch vullen de twee elkaar aan. Varadkar is relaxed en soms een flapuit. Coveney is gefocust, fel en draaft soms door om zijn punt te maken. Varadkar ging naar belangrijke unionistische bijeenkomsten om de banden aan te halen met leider Arlene Foster, terwijl Coveney in de clinch lag met de verschillende Britse Brexit-ministers.

Tevens kondigde oppositieleider Martin eind vorig jaar dat zijn Fianna Fáil-partij de minderheidsregering van Varadkar nog een jaar langer van gedoogsteun zou voorzien. Dit was volgens Martin gewenst om te voorkomen dat er onrust zou ontstaat over een Ierse stembusgang pal voor de Brexit.

Varadkar weet dat het zijn peilingen goed doet als hij de Britten stevig aanpakt. Hij weet ook dat de Ieren en Britten als een uitgewaaierde familie met elkaar verstrengeld zijn. Zijn eigen ouders ontmoetten elkaar toen zijn vader Ashok als arts en zijn moeder Miriam als verpleegkundige in een ziekenhuis in het Engelse Slough werkten. Ze trouwden in de Sint-Peterkerk in Maidenhead, het kiesdistrict van Theresa May, schrijft biograaf Ryan.

Net zoals Ierse families nauw met het Verenigd Koninkrijk verweven zijn, zijn de Ieren en Britten politiek en economisch niet los te koppelen. Ergens in de komende jaren zal Noord-Ierland een demografisch kantelpunt bereiken en verdwijnt de protestants-unionistische meerderheid. Het is goed mogelijk dat zelfs als de Brexit ordentelijk verloopt, Noord-Ierland in het komende decennium beweegt in de richting van referenda over Ierse hereniging.

Om de opmars naar zo’n monumentale gebeurtenis in goede banen te leiden, moet Varadkar goede banden met de Britse regering hebben. Dat staat tegelijkertijd op gespannen voet met de herenigingswens die iedere Ierse politieke partij, ook Fine Gael van Varadkar, latent of actief koestert.

De Ierse economie is nauw verweven met de Britse. In Londen, Liverpool, Manchester en andere steden vinden veel Ieren hun baan. Ze studeren er aan de universiteiten. De handigste route voor Ierse vrachtwagens om afzetmarkten op het Europese vasteland te bereiken, loopt via Dover.

Juist daarom zal Varadkar zich na de scheidingsfase van de Brexit opeens een andere rol aanmeten. In plaats van scherpste criticus, zal hij pleitbezorger worden: hoe dichter de Britten economisch gezien bij de EU blijven, des te beter voor Ierland. Varadkar kijkt ook naar de verschuivende dynamiek in Europa. Het Verenigd Koninkrijk is als groot land, net als het kleinere Ierland, een warm voorvechter van vrijhandel en lage vennootschapsbelasting. Varadkar is beducht voor een Europese economie naar Franse snit. Daarom hield de taoiseach (zeg: tie-sjuhk) ook op donderdag, toen eindelijk een Brusselse Brexit-deal rond was, en toen zijn belangen waren veiliggesteld, de deur open. „Er zal voor de Britten altijd een plek aan tafel zijn, als ze ooit besluiten terug te komen.”