Waarom ril je van nagels op het schoolbord?

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Vandaag: irriterend geluid.

Foto Getty Images

Nagels die over een schoolbord krassen... Grote kans dat de rillingen nu over je rug lopen, bij de gedachte alléén al. Heel wat studies hebben geprobeerd uit te vinden waarom mensen zo slecht tegen dit geluid kunnen.

Het zou ons alert maken op gevaar. In 1986 lieten Amerikaanse onderzoekers proefpersonen geluidsopnamen horen van een harkje dat over hout, metaal of leisteen schraapt. Daarna filterden ze de hoge, of de lage frequenties van het geluid weg. De proefpersonen raakten vooral geïrriteerd bij het horen van de geluiden zonder hoge tonen. Het geluid dat dan overblijft valt in hetzelfde spectrum als de waarschuwingskreten van makaken, schrijven de auteurs in wetenschappelijk journal Perception & Psychophysics. Dat zou dus kunnen duiden op een evolutionair restje angstgevoel.

Resonantie in gehoorgang

Het kan ook aan de gehoorgang liggen. Dat denken Oostenrijkse onderzoekers, die 25 jaar later bovenstaand onderzoek nog eens overdeden en publiceerden in The Journal of the Acoustical Society of America. Zij kwamen erachter dat mensen vooral gevoelig reageren op de geluiden tussen de 2.000 en 4.000 Hertz. Deze vallen binnen het menselijk stemgeluid en worden in de gehoorgang door resonantie versterkt. Daardoor komt dit soort geluid extra hard aan bij het trommelvlies. Wanneer de onderzoekers deze frequenties uit het schrapende harkgeluid filteren, vonden proefpersonen het veel draaglijker om naar te luisteren.

Ook associatie speelt een rol, concluderen de auteurs. Wanneer de proefpersonen te horen krijgen dat het krassende geluid gewoon een muziekfragment is, dan beoordelen zij het als veel minder erg.

Damiaan Denys, psychiater aan het Amsterdam UMC, bevestigt dit: „De context waarin je geluid hoort, bepaalt sterk hoe je het interpreteert. Wanneer je een schreeuw hoort en net ervoor een filmpje hebt gezien van mensen die seks hebben, zul je die schreeuw anders interpreteren dan wanneer je een filmpje hebt gezien van iemand die gemarteld wordt.”

Een derde studie concludeert dat de hersenactiviteit van mensen die een huiveringwekkend geluid horen, anders is. Acht proefpersonen die zichzelf een beetje ‘geluidsgevoelig’ noemden, werden in een scanner gelegd. Toen zij via een koptelefoon een geluidscollage te horen kregen van gekras op een schoolbord, een tandartsboor en een jankende viool, was er op hun hersenscans te zien dat vooral hun amygdala extra actief was. Dit amandelvormige hersengebied is betrokken bij angst en zorgt ervoor dat je kunt vechten of vluchten in stressvolle situaties.

Proefpersonen die zichzelf niet geluidsgevoelig noemden hadden geen verhoogde amygdala-activiteit en „vonden de geluiden hoogstens tijdens de eerste seconden een beetje vervelend”, schrijven de auteurs in Neuroimage van 2001.

Een schrikreflex

Maar hoe zou je een dergelijke reactie dan kunnen noemen? „Waarschijnlijk is het gewoon een schrikreflex”, zegt John van Opstal, systeembioloog aan de Radboud Universiteit van Nijmegen. Hij vermoedt dat de reactie net zo is als wanneer je iets voelt kriebelen op je arm, je er nietsvermoedend naar kijkt, en een spin ziet. „Dan gaan de rillingen ook door je lijf.”

„Mensen worden geboren met twee aangeboren angsten”, zegt Denys. „Voor vallen en voor hard geluid. Krassend geluid op een schoolbord heeft waarschijnlijk te maken met onze angst voor hard geluid.”

Overigens meldde Applied Acoustics in 2008 mensen braakgeluid het verschrikkelijkst vinden.