De pijn van ‘de grootste vervuilers’

Boerenprotesten Na nieuwe demonstraties van boeren neemt minister Schouten van Landbouw zes weken de tijd om een oplossing te vinden voor het stikstofprobleem. Wat staat voor de boeren op het spel?

Protesterende boeren vertrekken naar huis vanaf het Malieveld waar zij de nacht hebben doorgebracht na de tweede landelijke protestdag tegen de stikstofaanpak van de overheid.
Protesterende boeren vertrekken naar huis vanaf het Malieveld waar zij de nacht hebben doorgebracht na de tweede landelijke protestdag tegen de stikstofaanpak van de overheid. Foto Robin Lonkhuijsen / ANP

En weer stond het Malieveld vol trekkers deze week. Na een demonstratie tegen het RIVM en zijn stikstofmeetmodellen trokken de boeren woensdag richting Den Haag. Als de acties één ding duidelijk maakten, was het wel dat de woede diep zit en zich zowel op het kabinet en de provincies als het RIVM richt. ‘Met dit stikstofbeleid raken we alles kwijt’, stond op een van de spandoeken.

Sinds de Raad van State in mei een streep zette door het Programma Aanpak Stikstof (PAS) zijn 18.000 projecten stilgelegd. Kabinet en provincies zijn al maanden bezig met het bedenken van oplossingen. Uitgangspunt: nieuwe werkzaamheden mogen niet leiden tot nieuwe stikstofdepositie – het deel van de stikstof dat op de grond belandt.

De landbouw kwam al snel in beeld als grootste vervuiler. Volgens het RIVM is de agrarische sector verantwoordelijk voor 46 procent van de stikstofdepositie in Nederland. De boeren voelen zich overvallen door nieuwe regels die provincies vorige week presenteerden. Die willen bij stikstofuitstoters – naast de landbouw ook de industrie – een niet gebruikt deel van hun vergunning wegnemen, om elders in te zetten.

Hoe dat werkt, is complex. Binnen de landbouw zijn de veehouderijen veruit de grootste producenten van ammoniak, een van de vormen waarin stikstof in de natuur terechtkomt. Ammoniak komt vrij bij de productie van mest. Niet elke veehouder heeft echter zijn stal volledig gevuld met dieren. Wie een vergunning bezit om 120 koeien te houden, heeft bijvoorbeeld maar 70 koeien staan. Hij had er echter recht op nog 50 koeien te stallen.

Minister Carola Schouten (Landbouw, ChristenUnie) adviseerde provincies uit te gaan van de capaciteit van de stallen, zeg 100 koeien. De provincies – die de vergunningen verlenen – willen echter de feitelijke situatie aanhouden, dus 70 koeien. Als de boer besluit dat hij niet verder wil groeien, mocht hij dat ongebruikte deel van zijn vergunning verkopen. Dat mag nu niet meer. Alleen als de boer afbouwt, mag hij een deel van zijn stikstofruimte verkopen.

Protesterende boeren vertrekken naar huis vanaf het Malieveld waar zij de nacht hebben doorgebracht na de tweede landelijke protestdag tegen de stikstofaanpak van de overheid. Robin Lonkhuijsen / ANP

In beide gevallen raakt dat een bedrijf uiteindelijk financieel, zegt Clemens van der Aa, sectorspecialist food en agri bij de Rabobank. „Vergeet niet dat een boer die wil verduurzamen daar al jaren mee bezig is: vergunningen verkrijgen en het bouwen en vullen van de stal. Zoiets moet groeien. Dus begin je bijvoorbeeld met 50 koeien om via 70 koeien naar 100 koeien te groeien.”

Door de maatregel klopt straks de rekensom van de boer niet meer, zegt Jos Verstegen, senior onderzoeker business innovation bij de Wageningen Universiteit (WUR). „Op korte termijn verandert wellicht niet veel, maar als je je volledige vergunning wilt benutten, moet je fors investeren. En als je wilt stoppen, dan wordt dat een lastig verhaal als je maar heel weinig rechten mag verkopen. Je wilt niet met een restschuld blijven zitten.”

Lees ook de Dichter des Vaderlands over de boerenprotesten: Liever naar het malieveld dan aan de hanebalk

Van der Aa rekent voor: iemand die 30 koeien mist, mist grofweg 2.000 tot 2.500 euro aan opbrengst per jaar per koe. Op 30 koeien scheelt dat 60.000 tot 75.000 euro, terwijl een deel van de kosten al gemaakt is. „Een boer kan daardoor niet aan zijn aflossingsverplichtingen voldoen en dat leidt weer tot uitstel van investeringen. Een bedrijf komt uiteindelijk volledig op slot te zitten.”

Hij snapt de onvrede onder de boeren wel. „Afgelopen jaren bleek dat er in Nederland te veel fosfaat wordt uitgestoten. De helft van de melkveehouders moest toen al met 8 procent krimpen en flink bijbetalen om het beoogde aantal koeien te mogen houden. Dat ging om tien- tot honderdduizenden euro’s. Om nu te horen dat ze weer moeten inleveren. Dat is heel wrang.”

Crisisoverleg

Inmiddels hebben vier provincies onder druk van de protesten de nieuwe stikstofregels ingetrokken. Ze willen meer ruimte voor overleg met de boeren. Acht andere provincies houden wel voet bij stuk, waardoor er nu een ongelijke situatie is ontstaan. Crisisoverleg met minister Schouten bracht de partijen donderdag nog niet nader tot elkaar. Ze nemen nu zes weken extra de tijd om een oplossing te vinden.

Waarom slaan de boerenprotesten aan? Laat zien dat je met veel bent en verstoor de openbare orde

Juristen zeggen dat de provincieregels voor een rechter geen stand houden. Tegenover het afnemen van rechten zou een financiële vergoeding moeten staan en die ligt nu niet op tafel.

Hebben de boeren daarmee een punt met hun onvrede? Natuurlijk, zegt Verstegen. „Iedereen zal moeten bijdragen aan het oplossen van het stikstofprobleem. De boeren beseffen dat ook. Maar beslis dat mét de boeren en niet vóór hen.”

„Ik snap dat de boeren boos zijn, maar aan de andere kant zorgt de landbouw nationaal gezien wel voor bijna de helft van de stikstofdepositie”, zegt Ralph Frins, onderzoeker natuurbeschermingsrecht bij de Radboud Universiteit. „Je moet stappen zetten richting natuurherstel. De focus ligt nu op de landbouw, maar het raakt iedereen, ook de industrie. Heb je een vergunning voor het gebruiken van twee stoomketels en heb je er maar één gebouwd, dan ben je de rechten van in ieder geval die tweede ketel ook kwijt.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Haagse Zaken: De tractors zijn Den Haag uit, het stikstofprobleem niet

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.