Elizabeth Warren heeft een plan. Maar is dat genoeg?

Democraat Na een moeizame start lijkt Elizabeth Warren nu de meest kansrijke Democratische presidentskandidaat. Vooral hoger opgeleide, witte kiezers steunen haar – maar met alleen hen win je geen verkiezingen.

Elizabeth Warren begeeft zich naar het podium op de Polk County Steak Fry in Iowa, waar op 21 september zeventien Democratische presidentskandidaten hun aanhang toespraken
Elizabeth Warren begeeft zich naar het podium op de Polk County Steak Fry in Iowa, waar op 21 september zeventien Democratische presidentskandidaten hun aanhang toespraken Foto Scott Olson

Daar gaan de Vrijheidsbeeld-groene ballonnetjes omhoog. Uit de luidsprekers galmt de stem van Dolly Parton: „Working 9 to 5, what a way to make a living.” Dan huppelt een frêle vrouw het podium op. Ze draagt een zwarte broek, zwart T-shirt en een rood, open jasje. Ze roept: „Hello, Iowa!

Elizabeth Warren (70) sprak vorige maand in Iowa op de Polk County Steak Fry, een politieke braderie waar vrijwel alle Democratische presidentskandidaten kwamen. Ze liepen in de menigte, omringd door vrijwilligers met trommels en fluitjes. Duizenden bezoekers luisterden naar zeventien kandidaten, van oud-vicepresident Joe Biden tot spiritueel schrijfster Marianne Williamson, die ieder een minuut of tien mochten spreken.

De eerste minuut van Warrens toespraak gaat over Donald Trump – atypisch, ze probeert doorgaans van dit gespreksonderwerp weg te blijven. Maar vlak voor de Steak Fry is bekend geworden dat de president zijn Oekraïense ambtgenoot heeft gevraagd mee te werken aan het verzamelen van belastende informatie over Joe Biden. Zonder Bidens naam te noemen – hij is ook háár voornaamste rivaal – verklaart Warren dat „niemand boven de wet staat, ook de president niet”. Gejuich.

Vanaf die eerste minuut tot de laatste blijft het publiek joelen en klappen. „Jullie zijn hier omdat jullie ergens diep in je hart weten dat we onze democratie kunnen laten werken. Niet alleen voor die dunne schil aan de top van de maatschappij.” En ze eindigt met de woorden waarmee ze al haar toespraken besluit: „Ik ben Elizabeth Warren, ik weet wat er kapot is, ik weet hoe ik het kan repareren en we bouwen aan een beweging-van-onderop om het voor elkaar te krijgen.”

In Polk County krijgt ze een staande ovatie. Dat lukt geen van de andere kandidaten.

Na afloop praten haar vrijwilligers na in de Warren-tent. Vergeleken met de twintigers die rond medekandidaten als Biden, Kamala Harris en Pete Buttigieg dartelen, zijn Warrens vrijwilligers op leeftijd. Twee oudere vrouwen ruimen de buttons op. DJ Hassle, een gepensioneerde doktersassistent uit Windsor Heights, een paar mijl verderop, loopt met twee klapstoeltjes naar haar auto. „Het gaat om de middenklasse”, zegt ze. „Die is de afgelopen decennia kopje onder gegaan in dit land. Nu krijgen we weer hoop.”

Twee cent, twee cent

De dag van de Steak Fry kwam voor het eerst een peiling uit waarin Warren koploper Biden had ingehaald. Sindsdien is dat vaker gebeurd. Belangrijker nog is de trend: Biden stond meteen bovenaan toen hij in april zijn kandidatuur aankondigde. Z’n scores zijn hoog gebleven, maar stabiel. Senator Bernie Sanders begon als goede tweede, hij is sindsdien alleen maar gezakt. Andere kandidaten schommelen onderaan. Alleen Elizabeth Warren is in de peilingen voortdurend gestegen.

Nog zoiets: van de Democratische kandidaten trekt Warren veruit de grootste menigten. Haar rally’s groeien aan, in New York stond ze vorige maand voor zo’n 20.000 mensen, iets wat zelfs Trump niet kon negeren („Iedereen kan 20.000 mensen trekken in New York”, twitterde hij, klaarblijkelijk toch een beetje ongerust).

Een Warren-rally heeft vaste rituelen. Zij draagt altijd een kleurig jasje over een zwart T-shirt, met zwarte broek. Ze bouwt op steeds dezelfde kernspeech met deze elementen: haar verleden, haar motivatie, haar plannen („Warren has a plan for that” is een T-shirttekst geworden). Het publiek weet precies wanneer het „two cents” moet scanderen – zodra Warren toewerkt naar haar ultieme betaalmiddel: een belastingheffing van 2 procent op vermogens boven de 50 miljoen dollar.

Elke bijeenkomst eindigt met de gelegenheid een foto met Warren te nemen, een inmiddels uren durend ritueel waarbij ze korte praatjes maakt met vaste formuleringen („Stay strong”) en gebaren (in elkaar gehaakte pinken met kinderen, waarbij ze beloven elkaar te helpen). Elk selfie-moment duurt zo’n dertig seconden, in New York moest de laatste in de rij bijna vier uur wachten tot hij naast Warren stond.

De selfie-line is een veelzijdig campagne-instrument. Via de – naar eigen zeggen – 70.000 selfies tot nu toe heeft Warren een persoonlijke band met tienduizenden kiezers gecreëerd. „Dit is de nieuwe directe democratie”, zegt zij. De meeste fans zetten de foto op sociale media, een onbetaalbare uitvergroting van haar campagne. Ook van kranten en tv kreeg ze gratis publiciteit: er zijn meer reportages over de selfie-rij gemaakt dan over Warrens ‘Stop de Wall Street Roof Wet’, om durfinvesteerders aan banden te leggen.

Cherokee

En dat terwijl haar start niet veelbelovend was. Bij de aankondiging van haar kandidatuur, december 2018, zeiden journalistieke analytici in koor: Elizabeth Warren had zich in 2016 kandidaat moeten stellen, nu is ze te laat. Uitgedaagd door politieke vijanden, onder wie Trump die haar steevast ‘Pocahontas’ noemt, besloot Warren haar DNA te laten testen. Ze meende dat in haar moeders familie Cherokee-bloed zat. Uit de test bleek dat ze inderdaad een native American-voorouder moet hebben gehad: in de zesde tot de tiende generatie voor haar, evenveel als vrijwel iedere witte Amerikaan. Ze bood publiekelijk haar excuses aan de Cherokee Nation aan.

Zo’n misstap is geen kleinigheid: in de Amerikaanse politiek is het levensverhaal een essentieel onderdeel van de kandidatuur. Iedere aspirant-politicus heeft een gepolijste autobiografie (vaak ook in boekvorm) die vrijwel altijd begint met financiële worstelingen van het eerlijke en liefdevolle gezin waarin de kandidaat opgroeide. Zelfs miljonairszoon Donald Trump wrong zichzelf in 2016 in die mal, toen hij in een tv-interview zei dat het in zijn jongensjaren „niet gemakkelijk” was geweest. „Mijn vader gaf me een kleine lening van een miljoen dollar.”

Warren vat haar jeugd zo samen: ze groeide op in een gezin aan de rafelrand van de middenklasse. Haar vader was onderhoudsman toen hij een hartaanval kreeg. Haar moeder moest als telefoniste bij warenhuis Sears werken om de huur te betalen. Haar broers gingen in het leger. „En ik, ik was serveerster op mijn dertiende en trouwde op mijn negentiende.”

Warren, wil ze maar zeggen, is net als de mensen voor wie zij opkomt. „Hardwerkende mensen: die vroeg opstaan en laat naar bed gaan, die eten maken en hun kinderen met hun huiswerk helpen; die altijd hun kinderen, hun ouders, hun buren bijstaan als dat nodig is, en de vrouw verderop in de straat wier auto stuk is; mensen die zich te pletter werken en op een harde werkelijkheid botsen – dat de kaarten vals zijn geschud om hen te benadelen.”

Volgens Warren zijn grote structurele veranderingen nodig om de kaarten weer eerlijk te verdelen. Van de aangekondigde extra belasting voor de superrijken wil ze studieschulden goeddeels schrappen, het collegegeld voor bachelorstudenten aan openbare universiteiten afschaffen, en 50 miljard dollar uittrekken voor ‘zwarte’ universiteiten. Verder is ze voor een flinke verhoging van uitkeringen en voor verplichte vertegenwoordiging van werknemers in raden van bestuur. En dan is er Medicare for All, een gratis, door de overheid georganiseerd zorgstelsel voor iedereen; burgers zullen zich niet langer mogen verzekeren bij commerciële verzekeraars. Het heeft haar onder Republikeinen het etiket ‘socialist’ opgeleverd. Bernie Sanders, die Medicare for All heeft bedacht, omarmt de kwalificatie, Warren houdt er afstand van. „Ik ben een kapitalist tot in mijn vezels.”

Grote geldschieters

Het had een afdelingsvergadering van D66 in Haarlem kunnen zijn, maar het is een Libanees restaurant in Washington, DC. Zo’n veertig mensen staan rond de tapkast, betrekkelijk jong en behoorlijk oud door elkaar, meer vrouwen dan mannen, nauwelijks niet-witte Washingtonians. Dit is ‘DC for Warren’, vrijwilligers die Warrens campagne willen helpen. Ze worden welkom geheten door dertiger Kevin Maley, vicepresident duurzaamheid bij een communicatiebureau, en door Jane Gilbert, die al sinds de Senaatsrace van Bobby Kennedy in 1964 helpt bij Democratische campagnes. Een vrouw die bereid is fundraisings te organiseren, wordt meteen naar een tafeltje met formulieren geloodst – de kostbaarste vangst van de avond.

Lees ook: ‘Nieuwkomer Elizabeth Warren kan Amerika weer een vorm van samenleven geven’

Maley is tevreden met de opkomst. Hij steunt Warren vooral vanwege haar milieubeleid. Maar hij ziet ook kwetsbaarheden. Ze hamert op het feit dat ze geen geld aanneemt van grote financiers, maar haar campagne voor de Senaat in 2012 is wel ondersteund door grote geldschieters en bedrijven, zegt Maley. „En ze heeft het restant van die fondsen nu in de kas voor haar presidentscampagne gestort.” Hij schudt zijn hoofd even.

Neuroloog Samson Jarso breekt een pitabroodje en zegt dat de Democraten met Warren de beste papieren hebben om Trump te verslaan. „Wat we nu nodig hebben – ik citeer The Godfather – is een war time consigliere.”

Hij begint over het Amerikaanse zorgstelsel, „een complete chaos”. Hij is verzekerd via de universiteit, heeft daarnaast aparte verzekeringen afgesloten voor verschillende specialisten. Hij schat dat hij in totaal drie keer zoveel betaalt als zijn algemene verzekeringspremie. „En nog weet ik niet of ik wel goed genoeg verzekerd ben.”

Felice Friedman komt erbij staan, een organisatieadviseur uit de buurt, hoog opgeleid. „Ik zou het moeten kunnen begrijpen, maar als ik eerlijk ben: ik heb geen idee waarvoor ik precies wel en niet verzekerd ben.”

Zijn ze daarom fans van Warren? Om haar radicale Medicare for All? „Dat is toch wat jullie in Europa hebben”, zegt Jarso. Is de Nederlandse gezondheidszorg in handen van verzekeraars? Jarso zwijgt verbluft. Friedman kijkt dof. Ze vindt Warrens toon goed, haar plannen zinnig. „Ik knap alleen af als ik haar hoor praten over grote, structurele veranderingen.” Een niet onbelangrijk voorbehoud, Warrens campagne is he-le-maal gebouwd rond big structural change – zoals Medicare for All.

Het is misschien typisch voor Warren en haar aanhang. Zij is geen Bernie Sanders, de 78-jarige stokebrand met zijn slogan ‘Tijd voor een politieke revolutie’. Warren is de bedachtzame professor die haar werk op orde heeft. Haar aanhangers lijken niet op de jonge Sanders-fans voor wie de revolutie niet vroeg genoeg kan beginnen. Het zijn voornamelijk hoger opgeleide, witte kiezers, mensen die zich de luxe van hogere belastingen kunnen permitteren. De laatste weken boekt Warren volgens peilingen wel vooruitgang onder de demografische groepen die tot nog toe vooral Biden steunen: witte kiezers met alleen een middelbare-schooldiploma en zwarte kiezers.

Dat moet wel, met alleen hoger opgeleiden win je geen verkiezingen. Trump versloeg Hillary Clinton door de lager opgeleide Amerikanen te beloven dat hij hun banen zou redden en hun salaris zou verhogen. Vooralsnog kan hij wijzen op de resultaten: historisch lage werkloosheid, gestegen koopkracht. Grote vraag voor de kansen van Warren is of Amerikanen te porren zijn voor structurele veranderingen in tijden van economische hoogconjunctuur.

‘Ik, onverzoenlijk?’

De omstandigheden voor haar belangrijkste rivalen zijn de laatste weken dramatisch veranderd. Sanders kreeg een hartaanval en moet sindsdien vooral vragen beantwoorden over zijn gezondheid en leeftijd (hij is 78). Biden is mikpunt van een campagne van Trump, die buitenlandse hulp heeft ingeroepen bij het verzamelen van belastende informatie over hem. Hoe dat laatste uitpakt, moet nog blijken. De spijkerharde campagne kan in de hoofden van kiezers blijven hangen en dan denken ze misschien: ‘Die Biden, daar wás toch iets mee?’ Maar de aandacht kan ook in zijn voordeel werken. Als het voortdurend over Biden en Trump gaat, raken de inhoudelijke thema’s ondergeschikt aan de tweekamp. Lastig voor Warren met al haar plannen.

Afgelopen dinsdag debatteerden twaalf vooraanstaande Democratische kandidaten live op tv. Het was het eerste debat waarbij Warren als koploper gold en dat was te merken: de scherpste aanvallen waren op haar gericht. Het moet haar zelfvertrouwen hebben gesterkt. Maar ze vond het duidelijk lastig. „Ben ík onverzoenlijk”, zei ze verbaasd tegen rivaal Beto O’Rourke. Ze ging soms vragen uit de weg, zette de naald in een van de groeven die ze in haar speeches heeft uitgesleten. Bij ten minste één onderwerp begint dit pijnlijk te worden.

Haar plan voor Medicare for All zal de overheid vele miljarden kosten en de logische vraag is dan: hoe wil Warren dit betalen? Haar 2 procent belasting gaat al op aan het gratis collegegeld. Het is onvermijdelijk: Warren moet nog eens extra belastingen heffen. Die zijn naar rato van inkomen verdeeld over armere en rijkere Amerikanen. Door vrijwel de gehele zorg gratis te maken, stijgt de koopkracht van de armere en middenklasse-huishoudens. Maar een Amerikaanse presidentskandidaat die zegt de belastingen te verhogen, pleegt politieke zelfmoord. Dus op de vraag: ‘Zullen in uw plan de belastingen voor de middenklasse stijgen?’ antwoordt Warren dat de kosten voor de meeste Amerikanen zullen dalen.

De vraag is in drie debatten en vele interviews gesteld en de ergernis over haar ontwijkende reactie neemt toe. „Bernie is hier tenminste eerlijk over”, zei rivaal Amy Klobuchar. „Het spijt me Elizabeth, jij hebt het niet duidelijk gezegd.” De DNA-test, het geld van de grote donors, de belastingen, het zijn hele en halve draaien die ballast voor Warren beginnen te worden – en het is alweer een maand geleden dat het laatste vrolijke stuk over de selfie-line verscheen.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Is Elizabeth Warren degene die Trump verslaat?

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.