‘Ik neem wel een boterham’ – goed eten is niet vanzelfsprekend voor ouderen

Voeding Gezond en genoeg eten gaat voor ouderen niet vanzelf. Ondervoeding ligt op de loer, zeker als mensen eenzaam of ziek zijn. „Ik zie ze vaak als het te laat is.”

Foto Romi Tweebeeke

Koffie kan ze nog best zetten en de voorgesneden cake serveren lijkt ook geen probleem, maar als ze van de bank moet opstaan om een telefoontje aan te nemen, schieten haar handen toch even naar haar rug. Selma Sophie van Geldere (86) heeft een hernia onder haar schouder, vertelt ze, die haar stiekem toch flink wat pijn bezorgt. Koken deed ze al niet graag meer nadat haar tweede man twintig jaar geleden was overleden, maar de lol ging er helemaal van af toen ze hangend op het keukenblad een fatsoenlijke maaltijd moest zien te maken.

Niet dat ze zielig is hoor, zegt ze. Ze is een verzorgde vrouw die in Den Haag in een al even verzorgd appartement woont – ze werkte vroeger „fulltime buitenshuis” als interieurdesigner – en is trots op haar zelfredzaamheid. En bij zelfredzaamheid hoort ook: weten wat je niet meer kan en dat accepteren, zegt ze. Daarom is ze al bijna vijf jaar lid van thuisafgehaald.nl, een site die thuiskoks koppelt aan mensen die niet kunnen of willen koken. Twee jonge vrouwen brengen regelmatig een warme maaltijd bij haar langs, voordat ze zelf aan tafel gaan.

Niet alle ouderen eten zo smakelijk als Van Geldere dat nu doet. Een op de tien zelfstandig wonende vijfenzestigplussers is ondervoed en de helft van deze groep loopt het risico om ondervoed te raken, zegt Marian de van der Schueren. Ze is lector voeding en gezondheid aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en voorzitter van de sectie ouderen van de Stuurgroep Ondervoeding, een kenniscentrum dat onder andere richtlijnen op het gebied van ondervoeding schrijft. Bovendien is uit recent onderzoek gebleken dat ten minste 30 procent van de ouderen die zorg aan huis krijgt ondervoed is, zegt ze. „Wij doen het niet slechter dan buurlanden, maar nu ouderen langer thuis wonen, neemt het absolute aantal ondervoede ouderen wel toe.”

Ouderen hebben niet altijd de fysieke en mentale kracht om boodschappen te doen en te koken: ze zijn vaker vermoeid en minder mobiel. Ook neemt hun kauw- en slikfunctie af, wordt het honger- en dorstgevoel minder en zijn ze vaker ziek, somt ze op. „Mensen die in het ziekenhuis worden opgenomen of een chronische ziekte hebben, moeten extra opletten.” Daarnaast is eenzaamheid een belangrijke oorzaak voor ondervoeding: „Een oudere uit mijn omgeving kwam alleen te staan toen zijn vrouw overleed, en hij zei: Ik heb geen zin om te koken, dus ik eet wel een boterham met een plakje ham en komkommer als warme maaltijd. Dan heb ik ook vlees, groente en aardappelen gegeten.’ Hij was binnen een jaar tien kilo afgevallen.”

Signalen worden genegeerd

Het lastige is dat ouderen vaak helemaal niet het idee hebben dat ze een voedingsprobleem hebben, zegt De van der Schueren. „Sommigen zeggen: ‘Ik heb mijn hele leven geworsteld met overgewicht, dus ik ben blij dat ik nu afval. En het gaat nog vanzelf ook.’ Of ze negeren de signalen. Ze merken wel dat hun horloge losser gaat zitten en de broekriem strakker moet, maar walsen daar gewoon overheen. De term ‘ondervoed’ associëren ze eerder met derdewereldlanden en de Tweede Wereldoorlog dan met zichzelf.”

Ook Ton Broeks (88) denkt niet dat hij ondervoed is. Natuurlijk, hij had wel door dat hij was afgevallen. Toen hij en zijn vrouw nog in Waalwijk woonden, werkte hij veel in hun tuin, en liepen ze vaak naar het centrum om te winkelen. Maar nu ze in een appartement in Drunen wonen, beweegt hij veel minder, en is zijn eetlust afgenomen. Bovendien kreeg zijn vrouw last van hartfalen en vergeetachtigheid en kon ze daardoor niet meer koken, zegt hij. Ze laten nu magnetronmaaltijden thuisbezorgen, maar die eet hij toch met minder smaak dan een „echte” maaltijd.

Een jaar geleden woog hij nog maar 55 kilo, terwijl hij rond zijn pensioen nog 65 kilo woog. Maar hij heeft altijd al een tenger figuur gehad, zegt hij. „lk ben liever te licht dan dat ik obesitas heb of zoiets.” Toch laat hij zich nu helpen door diëtist Cris Immens, die is gespecialiseerd in ouderenzorg. Zij begeleidde de vrouw van Ton Broeks nadat zij uit het ziekenhuis was ontslagen, en het was haar opgevallen dat hij ook wel een energie- en eiwitrijk dieet kon gebruiken. Ouderen melden zich zelden uit zichzelf bij haar. „Ik zie ze vaak als het al te laat is, bijvoorbeeld nadat ze in een ziekenhuis opgenomen zijn geweest.”

Ouderen ontbijten minder vanzelfsprekend met kwark en muesli dan jongeren, terwijl dat wel een verstandige keuze

Marian de van der Schueren, lector voeding en gezondheid

Wanneer noemen we iemand eigenlijk ondervoed? De van der Schueren: „Als je minder binnenkrijgt dan je verbruikt en te weinig eiwitten eet, val je op de verkeerde manier af. Dan breek je niet je vet af maar je spieren. Mensen die op deze manier in korte tijd meer dan 5 procent van hun gewicht verliezen, zijn waarschijnlijk ondervoed.” Ondervoeding heeft niet zozeer met gewicht te maken als wel met de samenstelling van het lichaam, zegt ze. „BMI is afgezworen als maat voor ondervoeding. Ook dikke mensen kunnen ondervoed zijn als ze ineens veel zijn afgevallen en de eiwitvoorraden in hun lichaam hebben opgegeten.”

Ondervoede mensen hebben minder spierkracht, zijn minder fit en zitten minder lekker in hun vel. Ze hebben meer kans om ziek te worden, en áls ze ziek worden, herstellen ze minder snel, zegt De van der Schueren. Ook zijn ondervoede ouderen notoire brekebenen. „Ze vallen vaker dan andere ouderen omdat ze minder sterk zijn en minder evenwicht hebben. En de kans dat ze bij een val iets breken is groter omdat hun botkwaliteit slechter is vanwege het tekort aan vitamine D, calcium en eiwit.”

Lees ook: Voorkom vallen: draag slippers en poets je tanden op één been

Supermarkten verkopen tegenwoordig producten die speciaal zijn ontwikkeld om ondervoeding tegen te gaan, zegt Immens, zoals Bouwsteentjes, eiwitrijke gebakjes. Daarnaast worden steeds meer producten, zoals brood of sinaasappelsap, in een eiwitrijke variant aangeboden. „En kwark bevat veel eiwit”, zegt De van der Schueren. „Ouderen ontbijten minder vanzelfsprekend met kwark en muesli dan jongeren, terwijl dat wel een verstandige keuze zou zijn. Ouderen hebben net iets meer eiwit nodig dan jonge mensen om gezond en vitaal ouder te worden. Ongeveer 1 gram eiwit per kilo lichaamsgewicht per dag.”

Ook voor de avondmaaltijd zijn er verschillende oplossingen. Op Hulpmiddelenwijzer.nl, ontwikkeld in opdracht van het ministerie van VWS, zijn spullen te koop die koken minder zwaar moeten maken, zoals aardappelschrapmachines, kookmandjes en stastoelen. En ouderen die niet goed meer kunnen koken, kunnen naar buurttafels, gebruikmaken van maaltijdservices als Tafeltje Dekje, of kant-en klaarmaaltijden eten. „Een prima alternatief”, zegt De van der Schueren over dat laatste. „Ouderen zijn daar onterecht huiverig voor. Een diepvriesmaaltijd van de supermarkt of een thuisbezorgmaaltijd is qua groenten en vitamines echt niet zo slecht. Wel is het belangrijk om een eiwitrijke keuze te maken.”

Weer plezier in eten hebben

Het belangrijkste is dat ouderen het plezier in eten terugvinden, zegt Stéphanie van Gerven, directeur van Thuisafgehaald.nl. Op haar site kunnen mensen zich aanmelden voor een maaltijd van een buurtgenoot, en die voor gemiddeld vijf euro afhalen. Sinds vier jaar wordt Thuisafgehaald financieel ondersteund door verschillende gemeenten. In 2019 zijn het er 11, waaronder Groningen en Den Bosch, om thuiskoks te koppelen aan mensen die vanwege hun gezondheid niet zelf kunnen koken en soms ook niet in staat zijn om de maaltijden af te halen. „In steden is er meer vraag naar”, zegt ze. „Op het platteland kijken mensen toch meer naar elkaar om.”

Van Gerven ziet dat de geholpen ouderen opbloeien van het contact met anderen. „Ik zou ook geen zin hebben in een vliegtuigmaaltijd. Dat er eten is, is één ding, maar dat iemand speciaal een gerecht voor jou heeft klaargemaakt maakt dat je het gaat eten.”

Ton Broeks moet het nog met zijn magnetronmaaltijden doen, maar op zondagen wordt hij nu wel door zijn kinderen uitgenodigd, zegt hij. „Dan eten we boontjes, een vers stukje gebakken vlees, en gekookte aardappeltjes. Erg smakelijk.” Hij koopt tegenwoordig ook chips en bonbonnetjes, doet een flinke dot slagroom in zijn koffie en drinkt eiwitdrankjes van Nutricia. Niet omdat hij wil aankomen, maar omdat hij het fijn vindt om een goede conditie te hebben, zegt hij, want mantelzorger zijn kost veel energie. Inmiddels weegt hij 58 kilo. „Ik voel me hartstikke kwiek.”