Recensie

Recensie Boeken

De winnaar van de Booker Prize 2019 valt een beetje tegen

Bernardine Evaristo De Booker Prize 2019 ging bij uitzondering naar twee boeken, een keuze die aansluit bij Girl, Woman, Other. Twaalf zwarte Britse vrouwen komen erin aan het woord.

Commercial Street, Londen, 1981
Commercial Street, Londen, 1981 Foto Mary Evans Picture Library/HH

Hoe absurd je het ook kunt vinden dat de jury van de Booker Prize maandag het reglement aan zijn laars lapte en twee romans tot winnaar uitriep: niet kiezen is ook een keuze. Een veelbetekenende, die aansluit bij het werk van een van de winnaars (naast De testamenten van Margaret Atwood): Girl, Woman, Other van Bernardine Evaristo (1959). Haar achtste roman draait precies om het niet willen kiezen voor één verhaal: twaalf verhalen volgen elkaar in estafettevorm op. Verhalen van twaalf vrouwen in Londen, allemaal met wortels buiten het Britse eiland, de meeste zwart, vaak lesbisch. Hun geschiedenissen, die aanvankelijk losjes samenhangen en uiteindelijk iets minder losjes, vullen elkaar aan en spreken elkaar tegen. Ze schetsen zo een beeld van het leven van raciale en seksuele minderheden in de laatste decennia in het Verenigd Koninkrijk.

De vorm is wel telkens hetzelfde, en die weerspiegelt ook iets van de minderheden die in de roman geportretteerd worden: Evaristo schrijft in vrij vers. Weinig punten en hoofdletters, eerder een geschreven versie van spoken word dan een conventionele roman. Dat schept poëtische verwachtingen die niet helemaal waargemaakt worden: Girl, Woman, Other leest nauwelijks experimenteler of anders dan een ‘gewoon’ verhaal. Het is niet minder toegankelijk, maar de taal bezit ook niet de dubbelzinnigheid, gelaagdheid of dichtheid die poëzie kan hebben. Bovendien lijkt de vrije-versvorm soms een excuus om met simpele middelen bombastische effecten op te wekken: als het ernstig wordt, zet Evaristo de woorden los onder elkaar om zo dramatische nadruk op te wekken – een enigszins afgezaagde poëzietruc.

Het rijke taalexperiment dat de jury zo zei te waarderen, valt dus een beetje tegen. De taal is maar op enkele momenten echt bruisend en energiek, zoals in het hoofdstuk over Yazz: de (talige) scherpte en humor van een mondige hedendaagse tiener zingen daarin door. Die maken haar ook meteen een van de levendigste personages – zoals ook de bittere lerares Shirley King (‘de schooldraak’) door haar uitgesprokenheid een van de vermakelijkste hoofdstukken oplevert.

Zonder gender

Verder moet Girl, Woman, Other het meer van de inhoud dan van de vorm hebben, zoals je ook het idee krijgt dat het Evaristo meer te doen is om een overkoepelend verhaal dan om het scheppen van individuen. Dat ligt aan de structuur: doordat Evaristo in kort bestek twaalf verhalen vertelt, en daarbinnen ook nog uitstapjes maakt naar bijfiguren, neemt ze maar een enkele keer de tijd om echt een scène te bouwen. Vooral stipt ze de levensfeiten van haar personages aan, waardoor de meeste toch schetsmatig blijven.

Maar wat ze met haar uitgezoomde verhaal wél bereikt is wat waard: bijna allemaal hebben Evaristo’s vrouwen te maken met achterstelling, discriminatie of onderdrukking, maar de lading die dat krijgt in hun levens is voor ieder net iets anders. Dat ligt aan de persoonlijke ervaringen die ze hebben, aan de tijd waarin ze leven – dat schrijnt in het verhaal van Morgan, een genderneutraal personage, of eigenlijk: zonder gender. ‘Zeggen dat je geen van beide bent is zo vergezocht dat het absoluut bespottelijk is’, reageert ‘hun’ oma. Waar een personage in de ene context vooruitstrevend was (oma droeg eerder een Black Power-button), is zij op een later moment nauwelijks meer bijdetijds. Evenmin blijkt de hulp die eerder genoemde lerares King bood aan haar leerlinge Carole een garantie voor succes – het hielp, maar niet genoeg.

Door meer decennia te bestrijken biedt Girl, Woman, Other uiteindelijk een veelzijdig beeld van de emancipatie van Britse zwarte vrouwen, of breder: van minderheden – waarbij vooral blijft hangen dat er vooruitgang geboekt is én dat een ideale situatie nooit bereikt zal worden. Het feest waarmee het boek eindigt, en waar vele personages samenkomen, kun je mierzoet vinden, of een warme viering van inclusiviteit. Hoe je dat waardeert, is een kwestie van opvatting over wat literair prijzenswaardig is: een uitzonderlijke tekst of een goed verhaal. Ik zou zeggen dat de Booker-jury dat laatste liet prevaleren. Iedereen wint, en daardoor ook niemand.