Narda Fleming (1937)

Foto Eva Besnyö

Nieuwe tijd, achter én voor de camera

In de jaren twintig en dertig ontstond een nieuwe stijl van fotograferen. De schoonheid van het modernisme, prachtig vastgelegd.

Karnemelk moet al eeuwen in strepen langs glas zijn gestroomd, maar Hans Wolf legde het in 1932 in Amsterdam vast, alsof het toen pas gezien werd, alsof het toen pas vastgelegd kon worden. Tramrails zijn minder oud dan karnemelk, toch moeten de rails op de Stadhouderskade er al een tijd gelegen hebben voor Wally Elenbaas de zwierigheid van deze bocht voor de Amstelbrouwerij eind jaren dertig onthulde. De Duitse fotografe Germaine Krull zag door haar kleine handzame camera meteen de schoonheid van de grote kranen in de Amsterdamse haven toen ze met Joris Ivens mee naar Amsterdam kwam. In 1928 presenteerde ze hen samen met bruggen en de Eiffeltoren in het fotoboek Métal.

Karnemelk, kranen, trams, ze zijn allemaal vastgelegd in een nieuwe beeldtaal die het belangrijkste onderwerp vormt van Modern Perspectives, een tentoonstelling in het Stadsarchief over foto’s en films uit de jaren twintig en dertig, het interbellum dat zeker op deze foto’s en films geen interbellum was, maar een nieuwe tijd die op een nieuwe manier werd vastgelegd, van boven of juist van onder, schuin, van heel dichtbij, over elkaar heen afgedrukt of rechtstreeks op fotopapier gelegd.

De tentoonstelling is de derde in een reeks, in de eerste zagen we de oudste foto’s van Amsterdam, in de tweede wat Breitner en andere kunstenaars er voor schilderachtigs vonden. Deze derde tentoonstelling viert het modernisme, dat honderd jaar geleden ook in Amsterdam niet alleen achter, maar ook voor de camera te vinden was. In de stad verrezen genoeg moderne gebouwen als het Olympisch Stadion, de Rode Burcht van de Arbeiderspers op het Hekelveld en de Cineac in de Reguliersbreestraat om op moderne wijze vast te kunnen leggen. Prachtig zijn ook de opnames uit een fabriek van kabels, nog zwieriger gekruld dan de tramrails op de Stadhouderskade. De maker is anoniem; ook onbekende fotografen werkten in de nieuwe stijl. Op de tentoonstelling liggen twee boekjes die dat nog eens aanmoedigden. Het zijn Foto’s maken zonder camera en Fotomontage van Piet Marée, met op het omslag ook nog de kreet ‘Iedereen kan het’.

Westertoegang (1937) Foto Eva Besnyö

Behalve foto’s zijn er op de expositie ook films en filmfragmenten te zien. Over Amsterdam is niet zo’n symfonie gemaakt als Cavalcanti maakte over Parijs in 1926 of Walter Ruttmann over Berlijn in 1927, maar Amsterdam heeft uit 1929 wel Regen van Joris Ivens, een gedicht van zestien minuten.

Veel van de kunstenaars op Modern Perspectives waren emigranten, in de jaren dertig vooral uit Duitsland gevluchte joden en/of communisten. Sommigen bleven hier maar kort, zoals Germaine Krull of László Moholy-Nagy. Erwin Blumenfeld kwam al in 1918 voor de liefde naar Amsterdam, en vertrok weer in 1936. Hij had een winkel in de Kalverstraat maar verdiende al snel meer met zijn experimentele foto’s dan met de verkoop van tassen. Fotomuseum Foam toonde tot april van dit jaar zijn adembenemende kleurenfotografie uit de jaren veertig en vijftig, toen Blumenfeld in New York een bekend modefotograaf was geworden. In het Stadsarchief zijn nu Blumenfelds gulzige experimenten in zwart-wit te zien.

Anders dan op de vorige exposities in de reeks tellen nu ook vrouwen mee in de fotografie. Naast Germaine Krull valt vooral de Joods-Hongaarse Eva Besnyö op, die behalve als gretig fotografe ook als organisator van zich deed spreken, bijvoorbeeld van de internationale expositie Foto 1937, die in 1937 in het Stedelijk Museum in Amsterdam te zien was. Volgens Anneke van Veen, conservator van Modern Perspectives, was die tentoonstelling de apotheose van de Nieuwe Fotografie.

De expositie in het Stadsarchief begint met een aantal portretten en zelfportretten van de getoonde kunstenaars. Ze zijn aan het werk; hun gezichten gaan schuil achter hun kleine camera’s. Het zijn de vrolijkste foto’s van de tentoonstelling. Wat hadden ze er een zin in, in het vinden van karnemelk en rails, van lijnen en van leven.

Modern Perspectives. Foto & Film 1920-1940. Stadsarchief, Vijzelstraat 32. Van vrijdag 18/10 t/m 16/2.

Het door het Algemeen Handelsblad geëxploiteerde Cinéac aan het Damrak, waar men in de hoge hal het laatste nieuws kon lezen (1938) Foto’s Evert van Ojen

Demping van het Rokin (1933) Foto N.V. Vereenigde Fotobureaux

Rokin, na een demonstratie (1931-1934) Foto C.A.J. van Angelbeek

Olympisch Stadion (1936) Foto Bernard Eilers

Opening van het Amstelstation (1939) Foto Hans Spies

Zelfportret van Germaine Krull (1925) Foto Germaine Krull

Portret Eva (1932) Foto John Fernhout

Cinéac in de Reguliersbreestraat (1938) Foto’s Evert van Ojen

City Theater (1936) Foto Karel Kleijn

Narda Fleming (1937) Foto Eva Besnyö