‘Nieuwe deal’ Johnson lijkt erg op oude

Johnson zoekt steun in lagerhuis Premier Johnson en de zijnen presenteren het nieuwe Brexit-akkoord als een huzarenstukje, maar het is twijfelachtig of het Lagerhuis er zaterdag mee instemt en Johnson zo een grote triomf bezorgt.

De Britse premier Johnson en Europese Commissievoorzitter Juncker na het bereiken van een nieuw Brexit-akkoord.
De Britse premier Johnson en Europese Commissievoorzitter Juncker na het bereiken van een nieuw Brexit-akkoord. Foto Francois Lenoir/Reuters

De Britse premier en Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie, stonden zij aan zij en feliciteerden elkaar: goed werk, collega. Ze denken anders over de wijsheid van een Brexit, maar waren desondanks trots dat de onderhandelingen, die tot na de gestelde deadline duurden, vruchtbaar waren geweest. Dit is het hoogst haalbare: een betere deal bestaat niet, zei de Britse premier. Nu is het Britse parlement aan zet, vulde Juncker aan.

Lees ook: Opluchting en ongemak over deal

Zo ging het ook in november 2018, toen Theresa May na een lange worsteling instemde met een onderhandelingsakkoord over de voorwaarden voor het Britse vertrek uit de EU. En zo ging het eveneens donderdag, elf maanden later, toen haar opvolger Boris Johnson pronkte met zijn eigen deal.

Steun voor de deal van May bleef destijds nog geen 24 uur overeind. Toen nam Brexit-minister Dominic Raab, die zelf aan de onderhandelingstafel had gezeten, ontslag omdat hij „niet met goed fatsoen” de deal kon steunen – een snelle genadeklap. Vervolgens legde May haar Brexit-deal drie keer voor aan het Lagerhuis en verloor ze de stemming evenzovele keren.

De deal van Johnson kreeg donderdag ook direct een tegenslag te verduren: minuten nadat er witte rook was in Brussel, bleek de Democratic Unionist Party, de cruciale bondgenoot van de Conservatieven, tegen. Toch lieten zijn eigen partijgenoten Johnson nu niet onmiddellijk vallen, zoals ze met May wel deden. Zelfs zonder steun van de DUP kan de stemming op zaterdag in het Lagerhuis over de deal een spannende en historische aangelegenheid worden. „Ik heb er vertrouwen in”, zei Johnson op zijn persconferentie in Brussel.

Branie, bluf en dreigementen

Al voor de premier zijn best deed opgewekt te zijn, waren zijn aanhangers een campagne begonnen om de deal te verkopen. Johnson heeft gedaan wat critici schier onmogelijk achtten, zeiden fractiegenoten van de premier snel. Zij wijzen erop dat de EU lang volhield dat het akkoord van May ‘the only game in town’ was, dat heronderhandeling geen optie was, dat de noodregeling om de grens op het Ierse eiland open te houden heilig was. Met zijn branie, bluf en dreigementen om zonder deal te vertrekken, kreeg Johnson in 85 dagen als premier meer voor elkaar dan May in drie jaar, zeggen Tories nu.

Johnson mikte zijn pijlen vooral op de noodregeling om de grens op het Ierse eiland onzichtbaar te houden. De zogenoemde backstop was ondemocratisch volgens Johnson omdat het Verenigd Koninkrijk zonder stem mogelijk eindeloos gebonden zou zijn aan Europese douane- en handelsregels. Dat probleem heeft Johnson weggepoetst. De nieuwe oplossing geldt alleen voor Noord-Ierland en het parlement in Belfast kan na een aantal jaar besluiten de afspraken ongedaan te maken.

Dat deze noodrem uiterst complex is en door de politieke verdeeldheid in Noord-Ierland waarschijnlijk nooit gebruikt gaat worden, vertelt Johnson er liever niet bij. Ook het feit dat de nieuwe regeling betekent dat Noord-Ierland en Groot-Brittannië verdeeld worden door een douanegrens in de Ierse Zee is een knieval waar Johnson niet te lang bij wil stilstaan. Voor hem is het belangrijk victorie te kunnen kraaien: hij is de daadkrachtige leider die de zaken opschudde.

Tegelijkertijd is de deal van Boris Johnson grotendeels de deal van Theresa May. Aan de afspraken over de eindafrekening die de Britten betalen (circa 40 miljard euro), de bescherming van burgerrechten, het Britse uittreden uit EU-agentschappen en de overgangsfase tot eind 2020 is geen letter gewijzigd. Wie een stap naar achteren zet en het totaalbeeld bekijkt, moet constateren dat Boris Johnson vooral accenten heeft verschoven. De deal van May was, in Britse ogen, niet perfect en de deal van Johnson is dat ook niet. Een Brexit die compleet volgens Brits plan verloopt bestaat niet, ongeacht wie premier is.

Brexiteers vertrouwen Johnson: hij is een van hen, en geen opportunistische bekeerling zoals May, die campagne voerde om bij de EU te blijven. Voor brexiteers is het een overwinning dat de afspraken over naleving van milieuregels, arbeidswetten en belasting zijn afgezwakt. Aanvankelijk stond deze passage, die moet voorkomen dat de Britse economie een Singapore-aan-de-Noordzee wordt waar EU-lidstaten niet mee kunnen concurreren, in de bindende tekst over de backstop. De bepalingen zijn overgeheveld naar de vrijblijvende afspraken over toekomstige samenwerking tussen de EU en het VK. Daardoor kan Johnson de brexiteers, die hem het premierschap bezorgden, beloven dat zij over de vrijheid beschikken om de economisch-maatschappelijke structuur van het land om te gooien. Of een meerderheid van Britse kiezers zo’n uitgekleed sociaal model ziet zitten, is twijfelachtig, maar dat is voor Johnson van latere zorg.

Lees ook: Douaneregels EU gelden voor Noord-Ierland

Luidruchtigste brexiteers

Johnson heeft zichzelf tevens een dienst bewezen door de luidruchtigste brexiteers, zoals Jacob Rees-Mogg en Priti Patel, op te nemen in zijn ministersploeg. Zij kiezen, net als de meeste Conservatieven, voor hun loopbaan in plaats van hun ideologische overtuiging dat een Brexit hard en puur moet zijn.

Het probleem voor Johnson is dat hij zelfs met een verenigde Conservatieve fractie geen meerderheid heeft. Hij blijft afhankelijk van Labour-politici die voor zijn deal stemmen, om hun kiezers in Leave-gebieden tevreden te stellen. Zij lijken niet overtuigd en zoeken vooral redenen om de deal te verwerpen. Als zij Johnson aan een meerderheid helpen, leveren ze de Conservatieve premier de grootste politieke stunt van de afgelopen decennia op een presenteerblaadje. Dat mogelijk maken betekent waarschijnlijk het einde van hun carrière bij de partij.

De makkelijkste manier om steun bij Labour te krijgen, is goedkeuring te koppelen aan een instemmingsreferendum. Dat wil Labour graag. Zo kunnen Britten bepalen wat er moet gebeuren en zo blijft de deur openstaan voor voortzetting van EU-lidmaatschap. Zo’n ruil van standpunten zou de Tories diep verdelen en voor een revolte bij brexiteers zorgen. Dat is voor Johnson geen optie.

Schiet het Lagerhuis zaterdag voor een vierde keer een Brexit-deal af, dan zal Johnson zich gedwongen voelen terug naar Brussel te gaan. Daar zal hij opnieuw, voor een derde keer, uitstel van de Brexit aanvragen. Daarna zal hij er alles aan doen aan te sturen op vervroegde verkiezingen. Op campagnetournee wappert Johnson, van John O’Groats in Noord-Schotland, tot Land’s End in Cornwall, dan met een pak papier. Zijn boodschap aan kiezers: bent u die eindeloze discussie ook zo beu, stem op mijn partij, want met een stevige meerderheid kan ik de Brexit volgens dit panklare akkoord ogenblikkelijk uitvoeren.