Van kunstgras tot vaccins: het RIVM ligt vaker onder vuur

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Boeren hebben kritiek op de stikstofnormen en zien het RIVM als boosdoener. Het instituut gaat tegen wil en dank met zijn tijd mee.

Het hoofdgebouw van het RIVM in Bilthoven. Boeren trokken woensdagochtend naar De Bilt omdat ze de metingen van het instituut in twijfel trekken.
Het hoofdgebouw van het RIVM in Bilthoven. Boeren trokken woensdagochtend naar De Bilt omdat ze de metingen van het instituut in twijfel trekken. Foto Lex van Lieshout/ANP

Zoals het KNMI onafhankelijke meetgegevens levert over weer en klimaat, doet het RIVM dat voor volksgezondheid en milieu. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu in Bilthoven is een onderdeel van het ministerie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport, maar daarbinnen wel onafhankelijk. Zo staat het zelfs in de wet. Het RIVM werkt in opdracht van de overheid, maar ook voor internationale opdrachtgevers, zoals de EU, de VN en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Daarnaast heeft het RIVM een programma voor eigen onderzoek op terreinen die in de toekomst invloed kunnen hebben op de volksgezondheid en leefomgeving.

Een commissie van toezicht rapporteert jaarlijks over de wetenschappelijke kwaliteit van het instituut. De commissie bestaat uit twee leden van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, aangevuld met vijf hoogleraren. De laatste jaren is het oordeel keer op keer dat de wetenschappelijke kwaliteit van het RIVM „goed”, „zeer goed” of zelfs „van wereldniveau” is.

Toch is het niet vanzelfsprekend dat de politiek of de samenleving de conclusies voetstoots voor waar aannemen. Dat heeft het RIVM de laatste jaren ervaren in het debat over vaccinaties, rubberkorrels in kunstgrasvelden en grafietregens rond de hoogovens bij IJmuiden. De kale wetenschappelijke feiten zijn niet overtuigend meer. Burgers zijn mondiger geworden en slikken niet meer alles wat „wetenschappelijk is aangetoond”.

Argwaan

Het RIVM wordt soms gezien als een verlengstuk van de overheid, een niet te controleren machtsmiddel dat gebruikt wordt om beleid door te drukken. Het hoge hek om het terrein in Bilthoven en de strenge toegangseisen (legitimatie verplicht) kunnen de indruk wekken dat het hier gaat om een geheimzinnige organisatie die iets in haar schild voert waarbij geen pottenkijkers worden geduld. De argwaan is groot.

Tegen wil en dank moest het 110 jaar oude instituut met zijn tijd meegaan. Het roer ging om. Toen vorig jaar jongeren extra gevaccineerd moesten worden tegen meningokokken betrok het RIVM ex-patiënten en familieleden van overleden patiënten in de campagne om de boodschap duidelijk over te brengen dat vaccinatie belangrijk is. Er kwamen op jongeren gerichte voorlichtingsfilmpjes en jongeren konden direct chatten met wetenschappers van het instituut.

Nu ligt het RIVM wéér onder vuur, dit keer van boze boeren die zich in het nauw gedreven voelen door de normen voor stikstofverbindingen. Het instituut levert de meetgegevens en de scenario’s van verspreiding aan, en berekent wat de gevolgen daarvan voor de natuur zullen zijn. Het RIVM bepaalt niet wat normen zijn, maar constateert wel dat de normen overschreden worden.

Het instituut probeert nu de redelijke kaart te spelen. „We realiseren ons dat wetenschappelijke inzichten zich ontwikkelen en ter discussie gesteld kunnen worden en data op verschillende manieren geïnterpreteerd kunnen worden. Het is voor ons belangrijk om hierover in gesprek te zijn en te blijven”, schrijft het op zijn website.