In de kampen ‘hoor je bommen in de verte’

Nederlandse Syriëgangers Tientallen Nederlanders die zich aansloten bij Islamitische Staat zitten vast in kampen in Noord-Syrië. Wat is hun situatie nu Turkije een offensief is begonnen? „We kunnen ervan uitgaan dat een aantal IS-leden onder de radar zal verdwijnen.”

In de Turkse grensstad Akcakale kust een aanhanger van Erdogan zijn poster

In de Turkse grensstad Akcakale kust een aanhanger van Erdogan zijn poster

Christophe Petit Tesson/EPA

In de stem van de Belgische klinkt paniek. „Ze zeggen: ga naar buiten, iedereen moet hier weg!” Turkije is zondag net begonnen met het offensief in Noord-Syrië, als boven het opvangkamp Ain Issa straaljagers overvliegen. In de verte klinken geweerschoten.

Rond het middaguur ontvangt onderzoeker Marion van San een chaotisch spraakbericht via WhatsApp van een van de IS-vrouwen uit het kamp, met wie zij in contact staat: „Ze zeggen: ga naar buiten, ga richting Raqqa!” De vrouw op de opname klinkt gehaast en bang. „We weten niet wat we moeten doen!” Drie Belgische IS-vrouwen uit het kamp zijn sinds dat moment spoorloos – net als zeker honderd andere gevangenen.

Vanaf dat moment breekt naast de gewapende strijd ook een pr-strijd los: wie treft blaam voor het ontkomen van de IS-gevangenen? De Koerden wijzen naar de Turken, de Turken wijzen naar de Koerden, de Amerikaanse president Trump wijst naar Europa dat verzuimde zijn ‘eigen’ gevangenen al eerder terug te halen.

Volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken zijn er geen Nederlanders ontsnapt: die zaten niet langer in Ain Issa. Niet dáár, maar op andere plekken in de bovenste strook van Syrië, waar Turkije haar zinnen op heeft gezet, verblijven nog wel tientallen Nederlandse jihadisten, nu nog onder controle van Koerdische milities. Minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) heeft bij Turkije aangedrongen op het bewaken van de kampen, mochten ze die op de Koerden veroveren. Wie zijn deze Nederlanders, en wat zou hun ontsnapping betekenen voor de Nederlandse veiligheid?

Lees ook: De Koerden kunnen nu niemand meer vertrouwen

Zeventig kinderen in Al-Hol

Tijdens de ontmanteling van Islamitische Staat zijn de mannelijke strijders in gevangenissen opgesloten; hun vrouwen en kinderen zijn geplaatst in vluchtelingenkampen in het noordoosten van Syrië. In het grootste kamp, Al-Hol, kwamen de families terecht die zich in 2017 gewonnen gaven bij de slag om IS-hoofdkwartier Raqqa. Het gaat om zo’n 25 Nederlandse vrouwen en zeventig kinderen. Het kamp, waar in totaal 70.000 vluchtelingen verblijven, ligt buiten het grensgebied dat Turkije wil veroveren.

„Mijn dochter zit in Al-Hol”, zegt Piet, vader van Syriëganger ‘Helen’ – zijn volledige naam is bij de redactie bekend. „Er zijn volgens haar nog geen Nederlandse vrouwen gevlucht. Ook is de bewaking nog steeds aanwezig, maar wel verminderd. Er waren aanvankelijk militairen én beveiligers, nu zijn er vooral beveiligers over. Ze hebben te horen gekregen dat ze er rekening mee moeten houden dat ze snel zullen vertrekken, maar waarheen of hoe – geen idee.”

Als je ze niet terughaalt, loop je ook een risico

Lees ook: Poetin grijpt kans die Trump in Syrië biedt

Piet heeft om de dag contact met zijn dochter. „Als het een keer twee dagen is, begint de oude angst weer. Het laatste bericht nu is van gisteren: dat het chaos was.” 

Kamp Al-Roj, waar zeven Nederlandse vrouwen en achttien kinderen zouden verblijven, ligt binnen de ‘bufferzone’ die Turkije voor ogen heeft. Onder hen is Hafida H. uit Delft, weduwe van de omgekomen Nederlandse jihadist Thijs B. Een Belgisch IS-lid heeft tegenover Iraakse ondervragers verklaard dat IS Hafida en twee andere vrouwen had willen terugsturen naar Europa om een aanslag te plegen.

Ook Syriëganger Amber K. verblijft in op dit moment in een van de tenten van Al-Roj. „Ik heb alleen via via sporadisch contact met haar”, zegt haar vader Bert. „De strijd heeft hen nog niet bereikt, maar ze hoort wel bommen en schieten in de verte.”

Sommige vrouwen proberen nu via smokkelaars in Turkije te komen – vooralsnog zonder succes, zegt Rik Coolsaet, terrorisme-expert van het Egmont Instituut in Brussel. „De grens tussen Syrië en Turkije is hermetisch afgesloten. Bovendien ontbreekt het deze vrouwen aan middelen om smokkelaars te betalen.”

IS-mannen in gevangenissen

Naar schatting vijftien Nederlandse IS-mannen zijn ondergebracht in gevangenissen. Onder hen is Redouan D. uit Culemborg, de echtgenoot van Amber. De locatie van de gevangenissen waar de mannen verblijven, waren tot voor kort strikt geheim om te voorkomen dat deze worden aangevallen door overgebleven IS-strijders. Vanwege het Turkse offensief is nu toch een aantal locaties bekendgemaakt, waarvan er minstens drie binnen de bufferzone.

De Amerikaanse zender CBS kreeg onlangs toegang tot zo’n gevangenis, in het plaatsje Derik, aan de Turkse grens. De beelden tonen een zwaar overbevolkte gevangenis met vele honderden kreupele IS-leden, bovenop elkaar, gekleed in oranje overalls. Een van de gevangenen is Yasser A., een Egyptenaar die langere tijd in Gouda woonde en met zijn Nederlandse vrouw naar Syrië vertrok.

Ook de Nederlandse jihadist Yago R. (26) zit gevangen. In Nederland is hij al veroordeeld tot zes jaar cel. Van nog twee andere Nederlandse mannen is bekend dat zij door de Koerden gevangen worden gehouden: Hatim R., die deel uitmaakte van een Haags ronselnetwerk, en Abdoussalam S., een jihadganger uit Doetinchem.

Hoewel de CBS-documentaire een zwaarbewaakte gevangenis laat zien, is de praktijk volgens Marion van San weerbarstiger. „De meeste gevangenissen zijn slecht beveiligd. Soms zijn het veredelde scholen die dienst doen als gevangenis. Als er chaos uitbreekt, ben je daar zo weg.”

Lees ook: Twijfels of EU Turkije wel in de hand heeft

„We kunnen ervan uitgaan dat een aantal IS-leden erin zal slagen te verdwijnen van de radar”, zegt Rik Coolsaet. „Sommigen zullen terugkeren naar Europa, mogelijk ongemerkt. Als alternatief zouden zij zich opnieuw kunnen aansluiten bij gelederen van IS in de regio. In beide gevallen zouden zij aan vervolging ontsnappen en een veiligheidsrisico vormen.” Volgens Coolsaet doen westerse landen er daarom goed aan de IS-gevangenen alsnog gecontroleerd terug te halen.

„Als je ze hier naartoe haalt, haal je een risico in huis”, zegt de Leidse terrorismeonderzoeker Jelle van Buuren. Een aanzienlijk deel van de IS-gevangenen, ook vrouwen, koestert nog altijd het gewelddadige jihadistische gedachtegoed, is de inschatting van inlichtingendiensten. „Als je ze niet terughaalt, loopt je óók een risico”, zegt Van Buuren. „Dan kunnen ze ongecontroleerd gaan rondzwerven. Als ze zich bijvoorbeeld naar Turkije weten te smokkelen, kunnen ze daar voor langere tijd onderduiken in een grotere stad. Dat kan voor overtuigde IS’ers een aantrekkelijke optie zijn – en voor Nederlandse inlichtingendiensten een veel lastiger in te schatten dreiging.”