EU houdt Tirana en Skopje op afstand

Uitbreiding Noord-Macedonië en Albanië willen graag beginnen met onderhandelingen over toetreding. EU-ministers werden het daar niet over eens

De Albanese premier Edi Rama luister op een persconferentie naar zijn Italiaanse collega Giuseppe Conti.
De Albanese premier Edi Rama luister op een persconferentie naar zijn Italiaanse collega Giuseppe Conti. Foto Hektor Pustina/AP

Een „soap zonder einde”, noemde de Franse staatssecretaris van Europese Zaken Amélie de Montchalin het dinsdag. De onderhandelingen over de EU-uittreding van het Verenigd Koninkrijk? Nee: die over mogelijke toetreding van Albanië en Noord-Macedonië.

Voor de derde keer in anderhalf jaar stond het onderwerp op de agenda van de ministers van Buitenlandse Zaken. Noord-Macedonië en Albanië staan al tijden te trappelen om officieel met de EU te gaan onderhandelen. Wordt daartoe besloten, dan kan daadwerkelijke toetreding nog vele jaren op zich laten wachten. Maar een besluit wordt door de lidstaten steeds vooruit geschoven. Ook deze dinsdag: omdat er weer geen overeenstemming werd bereikt, moeten de regeringsleiders zich er later deze week over buigen.

De spanningen over de kwestie nemen ondertussen toe. In de discussie komen allerlei dingen samen: spanningen tussen West- en Oost-Europa, zorgen over migratie, vrees voor een te logge of juist machtige EU. De uitbreidingsdiscussie gaat immers altijd ook om grote vragen: wat de EU wel en niet zou moeten zijn of worden. Zeker op dit moment, nu er voor het eerst een lidstaat lijkt te gaan vertrekken en de EU tegelijk grote ambities heeft voor de komende jaren.

Zelfs op de meest basale vraag verschillen landen van mening. Is Albanië voldoende gevorderd in de aanpak van corruptie en het hervormen van de rechtsstaat om onderhandelingen te starten? Ja, vindt een steeds groter deel van de lidstaten, net als de Europese Commissie. Nee, zegt een kleine groep landen, waaronder Nederland. In juni dit jaar riep de Tweede Kamer minister Blok nog op onderhandelingen met Albanië te blokkeren. Over Noord-Macedonië is er grotere overeenstemming: feitelijk ziet alleen Frankrijk nog obstakels voor het starten van die onderhandelingen.

Op de achtergrond speelt meer. Niet alleen de twee landen zijn volgens Frankrijk niet klaar, dat is ook de EU zelf niet. Voordat kan worden nagedacht over uitbreiding moet de EU eerst hervormen, besluitvaardiger worden en fermer kunnen optreden tegen landen die morrelen aan de principes van de rechtsstaat. Het ferme nee van Macron is voor Nederland prettig – de Franse rug is een brede om achter te schuilen.

Voorstanders wijzen juist op de grote vraagstukken als argument om wél met onderhandelingen te beginnen. Als de EU landen op de Balkan nu geen perspectief biedt, kunnen ze zomaar in de invloedssfeer van Rusland of China terechtkomen. De EU, zo schreven onder anderen commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk onlangs aan de regeringsleiders, staat voor een „strategische keuze” en het besluit is „een test of de EU zijn beloftes kan nakomen en naar de toekomst kan kijken.”

„Dit is een weinig glorieus moment voor de EU”, zei EU-commissaris Johannes Hahn dinsdagmiddag teleurgesteld. Wrevel over met name de Franse onverzettelijkheid neemt onder de overige lidstaten toe. De Finse minister van Buitenlandse Zaken Tytti Tuppurainen, die de onderhandeling leidde, sprak over „één lidstaat in het bijzonder” die zich tegenstander had getoond.

Wat de discussie nog ingewikkelder maakt, is dat lidstaten óók verdeeld zijn over de vraag of het besluit kan worden opgeknipt: Noord-Macedonië wel, Albanië niet. Sommige landen die vóór onderhandelingen pleiten, zoals Italië en Duitsland, zijn daar fel tegen: ze vrezen dat Albanië dan volledig uit het blikveld verdwijnt. Duitsland, zo zei een diplomaat dinsdag, is niet bereid „Albanië te offeren voor Noord-Macedonië”.

Maar ook Frankrijk wil vooralsnog de twee landen niet ‘scheiden’. Frankrijk wil eerst de hele procedure voor toetreding op de schop nemen, zo schreven Franse diplomaten vorige week in een memo aan andere lidstaten. Die is nu „te weinig politiek”, aldus een Franse diplomaat. Toetreding zou in kleinere stappen moeten gaan die ook weer terug kunnen worden gedraaid als een land onvoldoende vooruitgang boekt. „We willen af van de huidige methode waarbij je alleen aan het begin en eind van de onderhandelingen ja kunt zeggen.” Ook Nederland voelt voor zo’n aanpassing, maar staat tegelijk niet negatief tegenover een start van onderhandelingen met Noord-Macedonië.

Dat het regeringsleiders deze week lukt overeenstemming te bereiken, is onwaarschijnlijk. Een ander gevoelig thema dreigt de Europese top te overheersen: Brexit.