Als censor zelf boeken verscheuren in Museum Meermanno

Interview In de expositie ‘Foute Boeken?’ kan de bezoeker zelf ook aangeven welke boeken nu eigenlijk niet meer kunnen.

Johanna Haarer (vert. door Steven Barends), Moeder vertel eens wat van Adolf Hitler, Uitgeverij Westland 1942. Kinderboek waarin jongens werden aangemoedigd lid van de Hitlerjugend te worden en meisjes echte Duitse vrouwen en moeders. Van de 15.000 exemplaren waren er eind 1943 nog maar 1.250 stuks onverkocht.
Johanna Haarer (vert. door Steven Barends), Moeder vertel eens wat van Adolf Hitler, Uitgeverij Westland 1942. Kinderboek waarin jongens werden aangemoedigd lid van de Hitlerjugend te worden en meisjes echte Duitse vrouwen en moeders. Van de 15.000 exemplaren waren er eind 1943 nog maar 1.250 stuks onverkocht.

Het vraagteken in de titel Foute Boeken? is essentieel, zegt directeur Sandra Bechtholt van museum Meermanno, Huis van het boek in Den Haag. Vanaf zondag 20 oktober is daar een tentoonstelling te zien van controversiële boeken. Boeken, ook veel jeugdboeken, die in de loop der tijd omstreden zijn geworden, zoals Oki Doki bij de negers, maar ook Hitlers Mein Kampf.

„We willen een museum zijn dat niet alleen mooie boeken toont, als verzamelobjecten, maar ook een museum dat mensen betrekt bij de discussie over het belang van boeken. Als dragers van ideeën die tot discussies leiden, soms tot oorlogen, verbrandingen, censuur. Met Foute Boeken? willen we bezoekers in die discussie betrekken. Wij bepalen als museum niet wat fout is. Bezoekers mogen zelf aan het eind van de tentoonstelling als censor optreden, dus woorden, citaten en titels uit boeken scheuren en aan de wand prikken. Op die wand staat: ‘Dit kan echt niet meer!’”

Om de bezoeker tot censor te maken, levert het museum een bundel met passages uit ‘foute’ boeken die beoordeeld en eruit gescheurd kunnen worden.

George van Aalst, Het Kerstjoodje, Uitgeverij W. Kirchner, Amsterdam 1924. Een van de vele christelijke bekeringsverhalen over Joden, die opvallen vanwege de ontstellende intolerantie die eruit spreekt. Zelfs na de Jodenvervolging van de Tweede Wereldoorlog verschenen er nog nieuwe titels in dit genre: tot in 2015 vijftien stuks.

Ja, dat is heftig, scheuren in boeken, erkent Bechtholt. Zeker in een land als Nederland, dat een lange traditie kent van vrijheid van drukpers en tolerantie. „Maar”, zegt ze, „boeken kunnen heftige emoties losmaken. Vanwege de ideeën die erin verkondigd worden. Soms direct al, soms ook later, omdat er opvattingen in staan die later omstreden zijn geworden. Bij veel kinderboeken zie je dat. Daarin staan soms woorden en denkbeelden die bij verschijnen normaal werden gevonden, maar die nu niet meer kunnen, omdat onze opvattingen over religie, seksisme en discriminatie veranderd zijn. Maar lang niet iedereen denkt daar hetzelfde over.”

Jeugdboeken zijn ruim vertegenwoordigd, omdat die al of niet met educatieve opzet heersende opvattingen duidelijk weerspiegelen of benadrukken. Of als ‘propagandamiddel’ voor religies of ideologieën ingezet werden. Of worden.

Recent antisemitisme

Neem antisemitisme. Pas in 2016 besloot uitgeverij Den Hertog uit Houten niet langer een zogenoemd joods bekeringsboek voor de protestantse jeugd uit te geven (De zoektocht van Lea Rachel), waarin een joods kind tot het christendom bekeerd werd. Er stonden antisemitische passages in.

De uitgever besloot daartoe na het proefschrift van Ewoud Sanders, die op een onderzoek naar zulke jeugdverhalen over jodenbekering promoveerde. Een deel van de boeken die hij onderzocht, zijn, in samenwerking met het Joods Historisch Museum, op de expositie te zien.

Of neem de traditionele mannen- en vrouwenrol, waarover nog altijd veel discussie is. „Ik ken bijvoorbeeld ouders die Jip en Janneke-verhalen altijd sekserol-omgedraaid voorlezen. Dus vader kookt en moeder werkt”, vertelt Bechtholt.

Tien kleine negertjes. Dit populaire type kinderboek verscheen voor het eerst in 1877 als ‘Tien kleine nikkertjes’. Per versje verdwijnen er kinderen door onmatigheid, waardoor er een racistische stereotypering wordt neergezet van onbeheerste lusten en driften.

Bij de kinderboeken komt de stereotypering van zwarte mensen aan de orde, die aanvankelijk wijd verbreid en gewoon was (zoals in De lotgevallen van Pijpje Drop) en die nu niet meer acceptabel is.

Soms veranderen boeken ook, zoals Pipi Langkous in Taka-Tukaland: de vader van Pipi is sinds 2015 niet meer ‘negerkoning’, maar ‘koning van de Zuidzeeën’. Maar dat boek van de Zweedse auteur Astrid Lindgren zit niet in de expositie, zegt Bechtholt „want we hebben vooral Nederlandse boeken gekozen, die breed gelezen werden”.

Foute Boeken? begint met vijf van de meest verbannen, verbrande en omstreden boeken: de Bijbel, de Koran, Mao’s Rode Boekje, Hitlers Mein Kampf en Darwins Het ontstaan der soorten. Van daaruit worden thematisch boeken getoond over religie (christelijke en islamitische bekeringsboeken), maatschappij (onder meer boeken met veel seks, zoals Turks Fruit van Jan Wolkers) en politiek (propaganda in de Tweede Wereldoorlog, kolonialisme, racisme), soms in context met filmpjes en mediaberichten. In totaal bevat de expositie zo’n 300 boeken, schoolplaten, affiches en brochures.

Museum Meermanno, dat samenwerkt met de Koninklijke Bibliotheek, brengt de discussie over Foute Boeken? ook buiten de museummuren: er wordt gewerkt aan bibliotheek-exposities in het land. En tijdens popfestival Lowlands organiseerde het museum al een Banned Book Club-discussie, als voorproefje van de tentoonstelling.

Als Huis van het Boek wil Meermanno de discussie over revolutionaire en controversiële boeken graag aangaan – eerder organiseerde Bechtholt al een tentoonstelling over Porno op papier. Taboe en tolerantie door de eeuwen heen, over prikkellectuur in de ruimste zin des woords. „Het boek wordt nog altijd als belangrijke drager van ideeën gezien, ook in deze tijden van internet”, zegt ze. „En dat is iets wat we met deze expositie ook duidelijk willen maken.”

Foute Boeken? 20 okt t/m 1 maart, Huis van het boek/ Museum Meermanno, Den Haag. Inl: huisvanhetboek.nl