Opinie

Wie Boris wil begrijpen moet bij Bismarck beginnen

Brexit Dominic Cummings, die premier Boris Johnson influistert, is in de leer geweest bij de IJzeren Kanselier, schrijft .

Standbeeld van Otto von Bismarck (1815-1898) in Hamburg.
Standbeeld van Otto von Bismarck (1815-1898) in Hamburg. Foto Getty

De Europese leiders die deze week in Brussel beslissen over het lot van de Britten zouden even stil moeten staan bij wat in juli 1870 gebeurde. De Franse ambassadeur sprak toen in Bad Ems, even ten zuiden van Keulen, met een adjudant van de Pruisische koning Wilhelm over een erfopvolgingskwestie. De adjudant gaf de ambassadeur beleefd te verstaan dat de koning niets nieuws had toe te voegen aan wat hij hierover eerder had gezegd.

En geheel volgens het boekje telegrafeerde hij aan de Pruisische kanselier, Otto von Bismarck, wat er was voorgevallen. Bismarck, die naar een manier zocht om de Franse keizer Napoleon III tot een oorlog te provoceren, redigeerde het telegram zo dat het leek of Wilhelm de keizer ernstig beledigd had, en liet de verdraaide versie uitlekken naar de pers. Bismarcks opzetje slaagde: Napoleon III voelde zich door het Emser depêche inderdaad zo op zijn tenen getrapt dat hij Pruisen de oorlog verklaarde. Een oorlog die hij grandioos verloor.

Het is meer dan louter toeval dat de briefing die 10 Downing Street woensdag gaf over het „pittige” telefoongesprek eerder die dag tussen Boris Johnson en Angela Merkel in een aantal opzichten lijkt op dat Emser depêche. De Britse versie probeert enerzijds Merkel (en de hele EU) te provoceren tot het dichtsmijten van de deur voor die onbetrouwbare Johnson-kliek. En door Merkel in de mond te leggen dat „Noord-Ierland alle EU-regels voor douanezaken en handel moet volgen” is het anderzijds een poging de Britse kiezer te provoceren tot een „zie je wel, dat is waar ze altijd al op uit waren, kappen met die EU”.

Lees ook: Johnson put hoop uit goede peilingen

Merkeliaans diplomatiek

De verdraaiing van wat ongetwijfeld een merkeliaans diplomatiek gesprek is geweest, komt hoogstwaarschijnlijk uit de koker van Dominic Cummings, de adviseur aan wie Johnson zijn oor geleend heeft en die Bismarck vereert. Het blog waarin Cummings jarenlang zijn gedachtenspinsels optekende, bevat tal van passages waarin hij zich afvraagt welke lessen te trekken vallen uit de manier waarop de ‘IJzeren Kanselier’ van het suffige Pruisen zo snel een dynamisch Duitsland wist te maken. Wie zich over vijftig jaar afvraagt hoe het mogelijk is geweest dat het ondenkbare werkelijkheid werd, en het Verenigd Koninkrijk zich zonder deal losscheurde van de EU, kan niet zeggen dat hij het niet had kunnen weten. Want het staat er allemaal precies – net zoals Mein Kampf onomwonden beschrijft wat er met de Joden zou gebeuren. Wie Johnsons zetten wil begrijpen moet, kortom, kijken hoe Cummings bij Überkraut Bismarck in de leer is geweest.

Van hem neemt Cummings ook het credo over dat noch uit je woorden, noch uit je daden op te maken mag zijn waar je op uit bent. Bismarck, schrijft Cummings, was „niet geïnteresseerd in consistentie, maar in winnen” – een politiek van voortdurende schijnbewegingen en je nergens op laten vastpinnen, „pushing one line openly and others privately”, met als doel „tegenstanders uit hun evenwicht brengen”.

Met instemming citeert hij Bismarcks bon mot dat „je op je vijanden altijd kunt rekenen, maar op je vrienden helaas niet”. Dus noemt Johnson boezemvijanden als Juncker, Merkel, Tusk en Verhofstadt consequent „my friends”, terwijl hij eigengereide Conservatieve vriendjes zonder pardon de partij uit zet.

Lees ook: ‘No Deal komt alleen door onwrikbare EU’

Pruisisch landgoed

Behalve door Bismarcks tactische vernuft laat Cummings zich ook inspireren door Bismarcks bereidheid de bestaande politieke orde op het spel te zetten. Oxford-historicus Christopher Clark heeft eraan herinnerd dat Johnson premier werd om dezelfde reden als waarom koning Wilhelm Bismarck van zijn Oost-Pruisische landgoed plukte: om een al jaren durende politieke impasse te doorbreken.

Het kan bijna niet anders of Cummings heeft Johnson erop gewezen dat de uitweg die Bismarck koos niet het verkleinen van de tegenstellingen was, maar het vergroten van de chaos. Waar gewone politici terugdeinzen voor constitutionele crises en oorlog met de buren, zag Bismarck die als gouden kans. Clark: Bismarck „begreep dat het provocatief oprakelen van verontwaardiging en conflict meer duidelijkheid creëerde, en bekwame politici meer mogelijkheden bood, dan schijnbare harmonie”.

Cummings noemt de rücksichtslose Bismarck weliswaar een ‘monster’, maar hij „begreep fundamentele kwesties beter dan anderen”. De belangrijkste is wat hem betreft de staat van de parlementaire democratie, die flink moet worden opgeschud. Ook Cummings vindt dat die verandering per definitie niet van binnenuit kan komen.

Het is populisme met een systeemtheoretische twist: de mensen die het politieke systeem belichamen vormen een in zichzelf gekeerde kaste die niet in staat is „de realiteit onder ogen te zien” en die pogingen tot systeemverandering als „vijandige daad” ziet. Bismarck durfde erop te gokken dat de bevolking veel beter doorzag dat het parlementair-democratische systeem ten diepste disfunctioneerde dan de politieke kaste zelf. Cummings put hoop uit het feit dat de geschiedenis hem gelijk gaf.

Lees ook: Als de democratie er echt niet meer toe doet

Stunde Null

Voor Cummings is „winnen” dus belangrijker dan „consistentie”. Maar wat telt als ‘winst’? Cummings haalt zijn antwoord, en zijn gelijk, bij Bismarcks succes. Uit zijn blog rijst een groot verlangen op naar een clean break, een Stunde Null.

Bismarcks benoeming, schrijft hij, „betekende een abrupte breuk in de wereldpolitiek” – en het heeft er alle schijn van dat ook Johnson zijn kaarten heeft gezet op zo’n radicale breuk met de status quo – een breuk waarin voor een brave, handenbindende „alignment” met de EU geen plaats is.

Geen enkele Britse premier is de afgelopen eeuw zo revolutionair geweest als Margaret Thatcher. Johnson heeft zich door Cummings laten influisteren dat hij dat op zijn minst kan evenaren. Een beetje economische teruggang bij een No Deal neemt hij voor lief. Reculer pour mieux sauter!

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.