‘In de lagere sociale klassen is je kind het nieuwe kraslot’

Vloggen Een jongetje (8) uit Texas verdient miljoenen met het recenseren van speelgoed op YouTube. Nederlandse ‘kidfluencers’ volgen zijn voorbeeld. „Emma ziet het echt niet als werk”, verzekert een moeder.

Uit de documentaire Mijn dochter de vlogger.
Uit de documentaire Mijn dochter de vlogger. Beeld VPRO

Je moeder die op jouw sociale media inlogt, meeleest met alle berichten en daar zelfs op reageert. De meeste pubers zullen er niet aan moeten denken. Toch is dit precies hoe de moeder van de vlogger Emma Keuven (14) haar dag begint.

Angelique Keuven (49) heeft toegang tot alle accounts van haar dochter. Om half zeven ’s ochtends checkt ze Instagram (191.000 volgers), YouTube (139.000) en TikTok (463.000). ’s Avonds, rond acht uur kijken ze samen welke foto’s ze zullen plaatsen. Ze monteert ook de weekvlog van Emma, een werkje van acht uur. ‘Momagers’ worden ze genoemd: moeders die de carrière van hun kinderen in goede banen leiden. Soms laten ze hun eigen carrière voor wat het is.

Lees ook: Ryan (7) pakt al vier jaar elke dag speelgoed uit

In totaal schrijft Angelique wekelijks 35 uur. Ze geeft ook Instagram-cursussen – naast haar baan als marketeer. Angelique wil niet kwijt wat Emma verdient: „Maar ik kan mijn baan niet opzeggen.”

Zeker is dat kinderen bankable zijn op YouTube. In 2018 was de nu 8-jarige Ryan Kaji uit Texas de meest verdienende youtuber ter wereld. Zijn kanaal Ryan ToysReview, waarin hij overenthousiast speelgoed uittest, en bijbehorende merchandise, bracht dat jaar volgens Forbes 22 miljoen dollar (20 miljoen euro) op.

Natuurlijk is Ryan een extreme uitzondering; zijn kanaal heeft 21,8 miljoen abonnees. Maar met minder kun je ook rondkomen. „Eén miljoen views levert duizend euro op, grof gezegd”, zegt Bas van Teylingen, zelf youtuber, en schrijver van het boek Help! Mijn kind zit op YouTube. Emma’s kanaal trekt zo’n honderdduizend views per maand. Wat kinderen verdienen op YouTube, ligt vooral aan hun eigen ondernemerszin (of die van hun ouders). Het echte geld is te verdienen met samenwerkingen met grote merken of merchandise. Emma verkoopt truien en T-shirts met ‘Emmazing’ erop. Volgens Van Teylingen kunnen populaire kanalen tienduizenden euro’s verdienen per campagnefilmpje voor grote merken.

Populairste beroep

„In de lagere sociale klassen is je kind het nieuwe kraslot”, zegt Van Teylingen. „Het enige wat je nodig hebt is een telefoon met camera.” ‘youtuber/vlogger’ was het populairste beroep onder Amerikaanse (29 procent) en Britse kinderen (30 procent), volgens een recent onderzoek van het Amerikaanse bureau The Harris Poll, onder 3.000 kinderen tussen de 8 en 12 jaar in de VS, het VK en China. (In China was dat astronaut.)

Lees ook: Kinderen vinden reclame in YouTube-filmpjes geen probleem, als vloggers het maar menen

„Je kunt je afvragen of het gunstig is voor kinderen om op zo’n jonge leeftijd in de schijnwerpers te staan”, zegt Peter Nikken, hoogleraar Mediaopvoeding aan de Erasmus Universiteit, en lector Jeugd en Media aan Hogeschool Windesheim. „Dat kan ten koste gaan van hun ontwikkeling. Ze moeten nog steeds leren sociale contacten te onderhouden op het schoolplein, voldoende slapen en op school mee kunnen komen.” Een kinderpsycholoog of -therapeut kan die ontwikkeling in de gaten houden, maar de ouders zijn uiteindelijk verantwoordelijk voor de opvoeding.

Justine Pardoen, specialist mediaopvoeding bij Bureau Jeugd & Media en hoofdredacteur van Mediaopvoeding.nl, twijfelt of ouders dat wel kunnen als er geld in het spel is. „Dan is het gevaar dat je als ouder niet meer onafhankelijk naar je kind kunt kijken.” Kinderen kunnen zich onbewust gaan gedragen naar de verwachtingen van de ouders, vreest zij. „Positief zijn over een product, bijvoorbeeld, of lachen terwijl ze niet vrolijk zijn. Dingen die ze uit zichzelf niet zouden doen.”

Volgens Angelique doet Emma altijd wat ze wil. „Ze heeft een hele sterke mening; als ze geen zin in iets heeft, doet ze het ook echt niet.” Zo heeft ze niet altijd zin meer in haar zondagvideo’s, waarin ze tips gaf over beauty of jongens, of sketches deed, „nu wil ze op vrijdagavonden met vrienden in de keet hangen”. Emma vlogt alleen „als er iets is gebeurd”.

In de YouTube-wereld gaat dat er soms anders aan toe, erkent Angelique, die geen namen wil noemen: „Als influencers gaan puberen, blijven ze zich soms op de jonge doelgroep richten. Dan zie je een kind van veertien nog steeds speelgoed uitpakken. Dan kan ik me niet anders voorstellen dan dat ze daartoe worden gedwongen. Dat zijn de kinderen die later drugs gaan gebruiken of hun ouders aanklagen.” Toch heeft ook Emma verplichtingen: een meet & greet kan ze niet op dezelfde ochtend afzeggen omdat ze geen zin heeft. „Maar je kunt ook geen voetbalwedstrijd zomaar afzeggen”, zegt Angelique. „En het jeugdteam van PSV moet iedere dag trainen, en moet soms op trainingskamp naar Polen.”

Bij topsporters zijn we ons allemaal bewust van de gevaren, zegt Pardoen. „Heel Nederland viel over het zeilmeisje, bijvoorbeeld. Maar veel meer kinderen willen youtuber worden. En door de enorme schattigheidsfactor begrijpen veel mensen het risico niet. Ik ben oud genoeg om te weten waar het verbod op kinderarbeid vandaan komt.”

Lees ook: ‘Jonge acteurs worden gecast op aantal volgers sociale media’

Kinderen tot dertien jaar mogen niet werken. Voor ‘cultureel werk’ als tv-series of musicals kan weliswaar ontheffing worden aangevraagd, maar dan nog gelden er strenge regels: tot 7 jaar mag een kind maximaal 6 dagen per jaar werken bijvoorbeeld, tot 13 jaar 24 dagen. Met een wekelijkse vlog ga je daar al gauw overheen.

Handhaving geen prioriteit

Is hier sprake van arbeid? De Inspectie SZW is hier helder over: „Er is sprake van een arbeidsrelatie als er betaald wordt voor de verrichtingen die je doet”, aldus de woordvoerder. Wat betreft ‘kindvloggers’ „vermoeden we dat de wet wordt overtreden”. De toezichthouder handhaaft er echter niet op. „Het heeft niet onze prioriteit. Als wij een melding krijgen, reageren wij uiteraard. Maar wij denken dat er ernstigere misstanden zijn: uitbuiting, te lage vergoedingen en te lange werkdagen.”

Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid kijkt of de regels gemoderniseerd moeten worden, zegt de woordvoerder. „Het is een vrij nieuw fenomeen, natuurlijk.” Zo is het nog onduidelijk wie de ontheffing voor een kind zou moeten aanvragen. Als dat wordt ingehuurd voor reclame, moet de adverteerder dat doen, aldus de inspectie. Maar wat als het kind verdient met advertenties die voor zijn video’s worden afgespeeld? De ouder? YouTube?

YouTube pleit zich in ieder geval vrij van die verantwoordelijkheid. „Wij sluiten geen arbeidscontracten”, zegt Rachid Finge, woordvoerder van Google, waaronder YouTube valt. „Hooguit een overeenkomst over het delen van advertentie-inkomsten.” Grote kanalen hebben een AdSense-account (ook van Google), waarop ze een deel van de inkomsten krijgen.

Heeft YouTube niet een verantwoordelijkheid om kinderarbeid te weren? Finge: „De vraag is natuurlijk: is er sprake van kinderarbeid?” Een account waarop kinderen vloggen, of cadeautjes uitpakken, is niet verboden. „Dat zou betekenen dat het verboden is om kinderen in video’s weer te geven.” In Nederland mogen kinderen onder de 16 geen account aanmaken op YouTube – in andere landen kan die leeftijd op 13, 14 of 15 liggen. Niet zozeer omdat ze niet mogen werken, maar vanwege lokale wetgeving: in Nederland moeten ouders eerst toestemming geven voordat bedrijven persoonlijke gegevens mogen verwerken voor 16-minners.

Toch kunnen ‘kidfluencers’ actief zijn op het platform, omdat ouders wel een account voor hun kind mogen aanmaken. De ouder moet dan wel dat account runnen. ‘Managed by mom’ staat er dan bij. Maar hoe weet je of dat echt zo is? Bovendien kunnen kinderen gemakkelijk liegen over hun leeftijd bij het aanmaken van een account. „Als wij dat merken, dan verwijderen we die accounts”, zegt Finge. Volgens hem verwijdert YouTube elke week duizenden accounts die van kinderen blijken te zijn.

„Emma ziet het echt niet als werk”, zegt Angelique, die op haar achtste een account voor haar aanmaakte. Ze ziet het als leerschool omdat ze actrice of presentatrice wil worden. „Ze zegt bijvoorbeeld: ‘Als ik dadelijk 15 ben, dan kan ik een bijbaantje krijgen.’ Dan zeg ik: ‘Emma, je weet dat je niet hoeft te werken, hè.’”

Bovendien neemt Angelique „90 procent” van het werk op zich. Naast het runnen van de accounts en het monteren, beantwoordt ze ook al haar mails, sponsordeals en persaanvragen. „Emma moet vooral kind kunnen zijn.”


Correctie (17 oktober 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Corendon 10.000 euro per video betaalt. Dat is onjuist, aldus de reisorganisatie, en is weggehaald.