Beeld Arjen Born

Hoe blijven we menselijk in deze technologische revolutie?

Big tech Internetdenker Douglas Rushkoff stelt in zijn boek Team Human dat digitale media een anti-humanistische agenda voeren. Herover onze menselijkheid, betoogt hij.

Douglas Rushkoff vindt virtual reality maar niks, vertelt hij in een Haagse hotellobby. „Wat we nodig hebben is meer échte tijd bij elkaar, mét elkaar. Niet kinderen die massaal duikbrillen opzetten.” Van de opkomst van virtual reality-porno moet de mediatheoreticus al helemaal niets hebben. „Zo van: je kunt lekker Taylor Swift neuken in VR!” Nee, dat is niet hoe hij zich de technologie had voorgesteld in de begindagen.

De Amerikaanse Rushkoff (58) zit op een bank afwisselend bloedserieus te vertellen en te giechelen om zijn eigen grappen. Hij is al 25 jaar een prominente onderzoeker en criticus van digitale media. Hij verkeerde in de jaren ‘90 in de kringen van de eerste pioniers in internet en VR. Hij schreef vele boeken, waaronder Throwing Rocks at the Google Bus (2016) en Program or be programmed (2010). Hij wordt vaak genoemd als degene die in de jaren ‘90 de term viral media populair maakte.

In zijn nieuwe boek en podcast Team Human zet hij zich fel af tegen de manier waarop technologiebedrijven ons leven beheersen en sturen, en hoe zij technieken zoals smartphones en virtual reality voor de verkeerde, anti-humanistische doelen gebruiken. Hij was onlangs in Nederland voor een serie spreekbeurten.

Wat is er mis volgens u?

„We hebben een digitale revolutie gehad in plaats van een digitale renaissance. In plaats van de wedergeboorte van de beste ideeën over beschaving, hebben we dubbel ingezet op extractief koloniaal kapitalisme dat op eindeloze groei is gebaseerd. Menselijke aandacht werd een hulpbron, en uiteindelijk een wapen. In de race om de aandacht van gebruikers ontdekten techbedrijven dat data en gedrag hun eigenlijke kapitaal waren. Om winst te maken moesten ze menselijk gedrag zo manipuleren dat het in de statistische modellen past. Digitale platforms zoals Facebook gebruiken die data voor sociale controle en niet voor sociale interactie. Dat komt omdat we onze economische en sociale modellen niet hebben aangepast aan de mediaomgeving waarin we zitten. Zelfs programmeurs snappen daardoor de grotere agenda waarvoor ze werken vaak niet.”

Wat is die grotere agenda volgens u dan?

„Om iedereen te onderwerpen aan totale manipulatie en sociale controle. Om de originaliteit en onvoorspelbaarheid van menselijk gedrag te reduceren en mensen te dwingen om zich te conformeren aan de statistische profielen. Neem Facebook. Eerst bepalen ze in welk hokje je zit. Vervolgens stoppen ze allemaal berichten en advertenties in je tijdlijn om ervoor te zorgen dat je je zo gedraagt als jouw profiel voorspelt. Om je beter te kunnen bereiken met advertenties proberen ze afwijkend gedrag tot een minimum te beperken. Ze proberen niet alleen hun voorspellingen over menselijk gedrag steeds preciezer te maken, maar ook dat het zich steeds meer naar die voorspellingen voegt.”

U schrijft veel over de utopieën uit de beginjaren van het internet en VR. De eerste hackers en VR-pioniers schuurden dicht aan tegen de beweging rondom psychedelica: technologie zou een heel andere manier van kijken en beleven mogelijk maken, misschien zelfs wel ons bewustzijn veranderen.

„Ja, dat was ook de schoonheid ervan, al die grote ideeën over waarneming en verbondenheid met elkaar en de wereld. Maar dat was tegelijkertijd ook de zwakte: de mensen uit de begintijd van internet en VR waren gewoon zó stoned dat ze niet voldoende besef hadden van de politieke realiteit en hoe deze technieken gebruikt zouden gaan worden voor economische doelen.

Lees ook de special over Big Brother: Opeens was het delen van lief en leed niet alleen meer voor intimi

Het was dezelfde groep mensen die de eerste raves organiseerde. En kijk naar hoe de rave zich heeft ontwikkeld. Raves draaiden helemaal niet om beats per minuut of lichteffecten. Het ging om het terugveroveren van publieke ruimte door er een illegaal feest te organiseren. Het ging om géén geld vragen voor een feest. Neem zo’n populair festival als Burning Man. Dat begon ooit als een alternatieve samenleving waar er geen geld was, waar mensen anoniem konden zijn. Nu staan er campers met airconditioning en komen de CEO’s uit Silicon Valley er. Raves waren onderdeel van de tegencultuur. VR en het vroege internet ook. Nu is dat voorbij. Als je niet weet waarom je iets doet, kun je ook uit het oog verliezen waarom je het überhaupt deed: meer interacties en meer vrijheid. En niet, juist níét meer afgeschermde, naar binnen gekeerde, solo-simulatie-ervaringen zoals nu.”

Bent u ook niet een beetje…

„Ouderwets? Ok, dan ben ik dat. Maar er is genoeg wetenschappelijk onderzoek dat ondersteunt dat deze technologieën het menselijke organisme uit balans brengen. En de manier om die balans te hervinden is om samen met iemand anders te zijn, gewoon met iemand in dezelfde ruimte zijn, oogcontact maken en je zenuwstelsel weer in een gezonde staat brengen. En al die apparaten [wijst op de smartphones waar we het gesprek mee opnemen] brengen het menselijke organisme uit balans. Door de platheid van het scherm, de geringe afstand tot je ogen, de manier waarop pixels werken. En zo gebruiken slimme programmeurs technologie om je gedrag te sturen, bepaalde aankopen te laten doen…”

Lees ook: De druk, zinloosheid en leegte van het Instagram-leven

Is het inherent aan de technologie vindt u? Zoals de eerste mediafilosofen als Walter Benjamin en Theodor Adorno al het totaliserende en fascistische karakter van massamedia bekritiseerden?

„Ik denk niet dat ze inherent fascistisch zijn, maar dat is wel wat er gebeurt als je digitale technologieën gebruikt om industriële modellen te versterken, in plaats van bijvoorbeeld voor het terugwinnen van Middeleeuwse waarden als de ‘commons’, algemeen toegankelijke natuurlijke en intellectuele hulpbronnen. Ik denk wel dat er nog een ommekeer mogelijk is. Dat natiestaten weer stadsstaten kunnen worden, dat we van een industriële naar een menselijke schaal kunnen teruggaan, van extractief kapitalisme naar regeneratief kapitalisme, naar circulaire deeleconomieën.”

U heeft het in uw werk veel over de ziel, die we weer zouden moeten terugvinden.

„Soul is ook een begrip uit de muziek. Iets wat niet automatisch is afgestemd. Datgene wat niet te kwantificeren is. Dat is het domein van het menselijke. Dat is waar kunstenaars zich mee bezig houden. Ziel is dat wat niet door de markt te meten is.

Lees ook: Weg met de like – zou dat niet heerlijk zijn?

De evolutie van technologie laat weinig ruimte voor begrippen als ziel en alles wat raar, niet meteen inpasbaar of verklaarbaar is.

Het vroege wereldwijde web waar iedereen zijn idiote eigen html-pagina had was zo menselijk, zo wonderlijk. En toen ging het van MySpace naar Facebook naar Instagram, naar een voorgeprogrammeerde manier om jezelf te presenteren. Ik zeg ook niet dat we weer terug moeten naar die begindagen van het internet. Of dat we internet maar moeten afschaffen. Maar wel dat als we het verder ontwikkelen, dat we dan manieren moeten bedenken voor mensen om elkaar te ontmoeten en waar menselijke creativiteit tot z’n recht kan komen. Dat levert alleen veel minder geld op. Als de primaire functie van het net is om zoveel mogelijk geld en data uit mensen te trekken zoals nu, dan is dat geen ruimte waarin mensen zelf kunnen floreren. We gebruiken digitale technologieën momenteel alleen om een industriële, op eindeloze groei gebaseerde vorm van kapitalisme na te jagen.”

Dat klinkt alsof meteen maar het hele kapitalisme op de schop moet.

„Oh ja, maar dan klinkt het meteen te groot. Dus in plaats daarvan moeten we experimenteren met nieuwe manieren voor mensen om waarde voor zichzelf en hun vrienden te creëren.”

Hoe?

„Hoe zou Uber eruitzien als de chauffeurs het bedrijf zouden runnen? Of een sociaal netwerk dat van de gebruikers is? Het begint met kleine aanpassingen. Strategisch gezien zullen we verder komen als we dit op een manier doen die niet meteen als bedreigend overkomt op de heersende machten. Team Human, de titel van mijn boek en podcast, klinkt relatief onschuldig. De manier om deel uit te maken van Team Human begint met iets heel kleins, met oogcontact maken op straat, een dag helemaal vrij nemen en offline gaan.”

Dat zijn wel weer erg kleine lifehacks, zijn er grotere dingen die mensen kunnen doen die zich bij uw Team Human willen aansluiten?

„Omarm de paradox. Zoek niet altijd naar oordelen. Leer weer om plezier te hebben. Niet alles hoeft precies gedefinieerd te zijn. We zijn op een cruciaal moment dat we nog autonomie kunnen uitoefenen op de manier waarop we technologie gebruiken. De keuzes die we nu maken, zullen bepalen of we als soort zullen overleven, daarvan ben ik overtuigd. Dus het is een ontzettend belangrijk moment. Misschien is dat moment zelfs al voorbij, maar daar probeer ik maar niet al te veel over na te denken.”

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.