Jezidi’s die zijn opgevangen in Syrië wachtten in april op repatriëring naar Sinjar in Irak, waaruit IS hen in 2014 verdreef.

Delil Souleiman/AFP

‘Als we IS’ers niet berechten, maken we het probleem alleen maar groter’

Karim Khan In afwachting van een besluit over de berechting van IS’ers verzamelen de VN alvast bewijs tegen hen. De Britse onderzoeksleider hamert op de noodzaak van rechtspraak: „Het ligt niet voor de hand dat ze in de kampen gematigder zullen worden, of wel soms?”

„We zijn een onderzoeksteam op zoek naar een rechtbank.” Karim Khan verzamelt in opdracht van de Verenigde Naties bewijzen van de afgrijselijkste misdaden die IS in de afgelopen jaren in Irak heeft begaan, maar de Britse jurist kan er nog vrijwel nergens mee terecht.

De vraag hoe en waar IS-strijders berecht moeten worden is met de Turkse inval in Syrië extra urgent geworden. Koerdische strijders meldden zondag dat honderden familieleden van IS’ers die ze onder hun hoede hadden zijn ontsnapt.

Maandag herhaalde Minister Blok (VVD, Buitenlandse Zaken) desondanks het standpunt dat Nederland geen IS’ers uit Syrië gaat terughalen. Nederland houdt vast aan berechting in de regio.

In totaal hebben de Koerden tienduizenden vrouwen en kinderen van IS-strijders opgevangen in verschillende kampen. Daarnaast houden de Koerden in Noordoost-Syrië 12.000 strijders gevangen – onder wie mogelijk 4.000 buitenlanders. Nederland wil dat de IS’ers in de regio worden berecht en onderzoekt met de Iraakse regering of dat in Irak zou kunnen.

IS kende geen enkel taboe: kindsoldaten, seksslaven, kruisigingen, onthoofdingen. Jarenlang gingen de extremisten in Syrië en Irak hun gang in een gebied zo groot als het Verenigd Koninkrijk. Formeel heet het dat IS

verslagen is, ook al vinden er nog steeds aanslagen plaats. In de regio vreest men bovendien dat de IS- ideologie nog lang niet dood is. In opvangkampen in Irak en Syrië zouden in totaal tussen 40.000 en 50.000 strijders vastzitten.

Drie ter dood veroordeelden (Quteiba Younis, Ahmed Nijim en Ismail Saleh) worden naar de 'Eagles' Cell' van de 'counterterrorism intelligence office' in Bagdad gebracht. Foto Maya Alleruzzo

Wrok

„Het streven naar gerechtigheid is als het beklimmen van de Mount Everest”, vertelde Khan eind vorige maand in een tijdelijk kantoortje in de catacomben van het VN-hoofdkwartier in New York. „De schaal waarop misdaden werden gepleegd, is immens. Als we als internationale gemeenschap ons werk niet doen, profiteert IS. En dat niet alleen, we maken het probleem alleen maar groter. De mensen in die kampen zullen radicaliseren, hun wrok zal toenemen. Het ligt niet erg voor de hand dat ze gematigder zullen worden, of wel soms? En wat gebeurt er dan?”

Óf IS wordt juridisch aangepakt, zegt Khan, óf het gebrek aan rechtspraak zal bijdragen aan het rekruteren van een nieuwe generatie IS’ers.

Er is een berg bewijsmateriaal, er zijn getuigen. Maar niemand weet waar de IS’ers conform internationale maatstaven berecht moeten worden. Europese landen willen hun strijders niet repatriëren. Het Internationaal Strafhof in Den Haag is niet bevoegd. De oprichting van een nieuw tribunaal via de VN stuit op een Russisch veto. De VS zetten in op repatriëring en zijn sceptisch over tribunalen.

Zweden maakt zich sterk voor een regionaal tribunaal waar naar internationale maatstaven recht wordt gesproken, Nederland onderzoekt samen met Irak de mogelijkheid IS-strijders in Irak te berechten. Rechtspraak ter plaatse heeft voordelen, onder andere dat de IS’ers niet naar Nederland hoeven te komen. Struikelblok is echter dat Irak de doodstraf kent en de rechtspraak niet aan de maatstaven voldoet die Nederland en de VN hanteren.

De ter dood veroordeelde Ismail Saleh wordt naar een kamer geleid om verhoord te worden. Foto Maya Alleruzzo

Massagraven in Sinjar

Karim Khan is in dit mijnenveld een pionier. Terwijl politici zich afvragen waar en hoe te berechten, doet Khan alvast onderzoek in Irak – in de hoop dat zijn werk ooit de weg naar een rechtbank vindt.

Khan is sinds een jaar in Bagdad, als hoofd van het nog jonge VN-orgaan Unitad. Eerst werkte hij vanuit een hotel, toen vanuit een magazijn, nu is hij gehuisvest in een zwaarbeveiligd VN gebouw, waar ook de VN-Vertegenwoordiger voor Irak, Jeanine Hennis-Plasschaert werkt.

Een deel van Khans energie gaat op aan het werven van geld en mensen. Hij zet zijn donoren snel even in het zonnetje: hij kreeg geld van de VS en het VK, Frankrijk stuurt beveiligers. Van Nederlands geld heeft hij twee sociaal-psychologen aan zijn team toegevoegd om te voorkomen dat het onderzoeken van oorlogsmisdaden bij getuigen en slachtoffers leidt tot nieuwe trauma’s.

Met een team van negentig mensen helpt Khan Irak bij onderzoek naar de massagraven in Sinjar, waar jezidi’s werden vermoord, gevangengenomen, verkracht. Zijn team is ook actief in Mosul, waar alle denkbare misdaden werden gepleegd tegen uiteenlopende bevolkingsgroepen; Mosul geldt als een soort staalkaart van IS-misdaden in Irak. In Tikrit wordt de massamoord in de militaire academie onderzocht waarbij in 2014 tussen 1.700 en 2.300 kadetten om het leven kwamen.

Het onderzoek naar genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid moet in eerste instantie ten goede komen aan Irak. Hoe moet dat gezien de gebrekkige Iraakse rechtspraak? „Het is moeilijk. We steunen Irak, maar ik kan geen bewijzen leveren voor een rechtszaak die leidt tot een executie.”

De vrouw, Hind Zaki, en moeder van Ismail Saleh, die ter dood veroordeeld is, in hun huis in Modul, Irak. Foto Maya Alleruzzo / AP

Genocide

Op herhaalde vragen of Irak bereid is dat te veranderen en het Nederlandse initiatief daarmee een kans maakt, wil Khan niet direct ingaan. „Ik ben een jurist, ik moet binnen mijn mandaat blijven. Ik ben geen politicus.”

Er is wel enige beweging in Irak, vertelt hij. Er is een wet in de maak die internationale misdaden onder nationaal recht brengt. Nu worden IS’ers berecht onder anti-terreurwetgeving, maar, zegt Khan, het is belangrijk voor slachtoffers dat mensen berecht worden voor de misdaden die ze hebben begaan. Onder terreurwetgeving kun je geen genocide vervolgen. De nieuwe wet zou het ook mogelijk maken dat Unitad bewijzen levert aan een Iraakse rechtbank, conform de VN-normen. Het probleem van de doodstraf is daarmee nog niet opgelost, maar er ontstaat ruimte, denkt Khan.

„De wet zou een brug kunnen zijn tussen VN-normen en Iraakse soevereiniteit. Je zou met die wet in de hand bijvoorbeeld kunnen afspreken dat je in een aantal representatieve rechtszaken volgens VN-nomen werkt en dat er garanties komen dat er geen doodstraffen worden uitgesproken.”

Lees ook Biedt Bloks idee een oplossing voor IS-strijders?

Is dat werkbaar: voor elke zaak een nieuwe afspraak?

„Dat is de vraag. Ik kan geen garanties geven. Het is een Iraaks proces dat een Iraakse wet vereist én begrip voor de VN-restricties. Maar Irak heeft ons toegelaten en werkt mee. Bovendien proberen sommige rechters meer aandacht te besteden aan bewijsmateriaal dan aan bekentenissen. De richting stemt optimistisch. Er zijn hier en daar groene sprieten te zien, maar of ze bestand zijn tegen de hitte van de zon, moeten we afwachten.”

Voorlopig kunt u dus niet op veel plaatsen terecht?

„De kwestie is niet opgelost. Maar het is ook niet een kwestie van één tribunaal of één land. De criminaliteit van IS is zó massaal, dat het ook de rechtspraak in landen als Nederland, Frankrijk of het VK ontwricht zou hebben. Je kunt al die zaken niet naar één tribunaal sluizen. Dat is onmogelijk.

„We moeten de capaciteit van elke staat benutten. Of het nu is onder nationale wetgeving of via universele jurisdictie. Waar er ook maar rechtbanken beschikbaar zijn, god willing, we zullen er zijn.”

Zo vroeg een Finse aanklager Khan om hulp bij de berechting van een tweeling die betrokken zou zijn bij de moorden in de militaire academie in Tikrit. Khan kreeg van Iraakse rechters de documenten in de zaak en mocht getuigen oproepen die in zijn kantoor verklaringen aflegden die live per videoverbinding naar de rechtbank in Finland werden gezonden. Khan kreeg van een Iraakse rechter ook een onderzoeksbevel zodat hij gegevens kon opvragen bij een Iraaks telecombedrijf.

„Ik heb het comfortabele leven niet gedag gezegd om een gevierd bibliothecaris te worden”, betoogde Khan bij de VN, waar hij onder ander een vergadering bijwoonde die Irak en Nederland hadden belegd over de berechting van IS’ers. „Ik wil geen archief oprichten. Het is niet de bedoeling van deze operatie om een collectie op te bouwen waarover studenten uit Leiden of Bagdad straks hun werkstukken schrijven. Ons werk moet zijn weg vinden naar de rechtspraak.”

U heeft de wereld opgeroepen: laat dit een Neurenberg-moment zijn, verwijzend naar de processen tegen de nazi-kopstukken. Was dat een pleidooi voor een apart IS-tribunaal?

„Neurenberg was de triomf van het recht over politiek en sektarisme. De lessen van de geschiedenis moet je koesteren. Einstein definieerde waanzin als steeds weer hetzelfde doen en dan hopen op een andere uitkomst. We weten welke acties welke gevolgen hebben: sommige actie leiden tot radicalisering en meer geweld. Sommige acties leiden tot een overwinning van het recht en een klimaat waarin vrede en verzoening gedijen. Er kan een Neurenberg-moment zijn in elk land dat een eerlijk proces biedt. Of dat moet leiden tot een aparte rechtbank is aan de politiek.”