Opinie

Moskou bepaalt de speelruimte van Erdogan

Syrië Rusland gebruikt de Koerden net zo graag als de Amerikanen, maar Turkije en Syrië tellen zwaarder, schrijft . Ook nu blijft Moskou de spelverdeler.

Een Syrisch-Koerdische vrouw met de vlag van de Koerdische PYD bij een demonstratie in de stad Ras al-Ain nabij de grens met Turkije (die dit weekend door Turkije is ingenomen).
Een Syrisch-Koerdische vrouw met de vlag van de Koerdische PYD bij een demonstratie in de stad Ras al-Ain nabij de grens met Turkije (die dit weekend door Turkije is ingenomen). Foto Delil Souleiman/AFP

De Turkse inval in Syrië is onthaald met flinke kritiek. Het Amerikaanse Congres dreigt met sancties. Voorzitter Juncker van de Europese Commissie laat op voorhand weten dat de EU niet zal betalen voor een ‘veilige zone’ waar Turkije zijn Syrische vluchtelingen kan parkeren. De Iraanse president Rohani waarschuwde zijn ‘vriend en broeder’ Turkije voorzichtig te zijn: bewaking van de Syrische grens is een zaak van Damascus. Voor de duidelijkheid begon Iran meteen legeroefeningen aan de Turkse grens. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov gaf de schuld aan de Verenigde Staten met hun voorkeur voor eigen vazallen boven de regering van Assad.

Rohani en Lavrov vinden Trump aan hun kant. Trump tweette dat het hoog tijd is voor terugtrekking uit „belachelijke, eindeloze durende, veelal tribale oorlogen” en „laat Turkije, Europa, Syrië, Irak, Iran, Rusland en de Koerden het zelf uitzoeken.”

Met de toevoeging dat hij Turkije economisch zou „wegvagen” als Erdogan te ver gaat. In zijn grootspraak doet Trump niet onder voor de voormalige Iraanse leider Ahmedinejad, die dreigde Israёl van de kaart te vegen. Maar de achterliggende gedachte deelt Trump met Obama. Met tegenzin liet die zich meetrekken door liberale interventionisten. Totdat hij in Libië (2011) ontdekte dat Amerika met bondgenoten als de Europeanen niet als ‘duwer van achteren’ kon werken. Met hand en tand verzette hij zich tegen druk om in Syrië militair betrokken te raken. Totdat Islamitische Staat (IS) op het toneel verscheen, en de situatie omdraaide. Niet-optreden tegen IS zou Obama politiek beschadigen. De IS-aanval op de Koerdische stad Kobani, terwijl Turkije toekeek, leverde Obama de niet-jihadistische Syrische partij die hij daarvoor nodig had: de Koerdische PYD en zijn milities. Sindsdien is het bergafwaarts gegaan tussen Turkije en de VS.

De PYD is een tak van de PKK, ook door het Westen beschouwd als terroristische organisatie. Turkije ziet de PKK, en dus ook de PYD, als bedreiging voor zijn territoriale integriteit. De PYD streeft naar autonomie: Rojava dat zich uitstrekt van de Syrische grens met Irak tot de Middellandse Zee. Turkije ziet Rojava als springplank voor Koerdische autonomie in Turkije. Om dat te verhinderen bezette Turkije in 2018 de westelijke Koerdische enclave Afrin. De verovering van de IS-hoofdstad Raqqa door de Syrian Democratic Forces (SDF, tweederde Koerden, eenderde Arabische troepen) gaf de PYD vleugels.

Lees ook: Acht jaar westerse chaos in Syrië

Vrouwelijke strijders

In het Westen zijn de Koerden populair vanwege hun secularisme, de fiere vrijheid waarmee hun vrouwelijke strijders zich bewegen, en hun banden met christelijke minderheden. Dit alles in contrast tot waar Erdogan voor staat. Deze romantische kijk is niet per se onwaar. Maar er is ook de PYD-ideologie van PKK-leider Öcalan: een variant op de Chinese Culturele Revolutie van de jaren ’60. De christenen in Rojava zijn de enige groep die nog onderwijs mag geven in het Arabisch: Arabische moslims niet. Behalve in Afrin zijn de Koerden ternauwernood een meerderheid in het gebied. Veel Koerden, vooral de beter gesitueerden, zijn niet gediend van de PYD-filosofie.

Assad wijst het autonomiemodel voor de Koerden net zo hard af als Erdogan. Iran, met zijn eigen Koerdische bevrijdingsbeweging, eveneens. De Koerden in Irak geven geen sikkepit om de PYD. Van broederlijke Koerdische hulp is niets te verwachten. Veel Koerden in Turkije moeten weer niets hebben van de PKK. Waar is redding voor de PYD: in Brussel of Den Haag waar de emoties tegen Turkije hoog oplopen?

De kansen op Rojava zijn in ieder geval verkeken. Belangrijker dan wat de Amerikanen en Europeanen ervan vinden, is de mening van Rusland.

Lees ook: Als het Westen niet optreedt doen anderen het wel

Cordon sanitaire

Moskou en Teheran zijn de spelbepalers bij de Turkse invasie in Syrië. Onder auspiciën van Moskou zitten Iran en Turkije samen om de tafel te praten over Syrië. De Russisch-Iraanse terughoudendheid tegenover Turkije komt niet zonder voorwaarden. Een cordon sanitaire langs de grens mag, bezetting van het hele gebied niet. Dat is ook Trumps positie. Daarmee kan Erdogan uit de voeten.

Voor Erdogan blijft het waarschijnlijk laveren tussen Washington en Moskou. Tussen de aanschaf van Amerikaanse F-35’s en Russische S-400 luchtafweerraketten. Tussen NAVO en de grote noorderbuur. Trump en Poetin lijken, ieder om eigen redenen, Erdogan de ruimte te gunnen. Voor Assad geldt het adagium: over u, bij u, zonder u. Assads leger is nu in beweging om de Koerden bij te staan tegen de Turken. Dat is een nieuwe troef in Poetins kaartspel. Russische bemiddeling tussen Erdogan, Assad, en de Koerden. Ieder kijgt wat, en Rusland domineert meer dan ooit.

Poetin wil terug naar het Syrisch-Turkse akkoord van 1998, toen Damascus alle steun aan de PKK stopzette, waardoor de PKK geen acties meer over de Syrisch-Turkse grens kon uitvoeren. Moskou gebruikt de Koerden net zo graag als de Amerikanen, maar Turkije en Syrië tellen zwaarder. Voor Trump geldt hetzelfde. Het IS-spook blijft rondzweven, maar er zijn andere manieren om die geest in de fles te houden.

De vraag is of de VS zich helemaal uit Oost-Syrië terugtrekken. Als het aan Trump ligt, ongetwijfeld. Poetin mag van Trump het hele varkentje wassen: met Assad en Erdogan de kwestie van de Koerden, met Israël de kwestie van de Iraanse tentakels in Syrië, met Turkije en Europa een veilige terugkeer voor de miljoenen Syrische vluchtelingen. En wellicht met Amerikaanse luchthulp IS onder de duim houden.

En wat gaat Europa doen aan de kern van het conflict? In Syrië gaat het niet alleen om de Koerden en de Turken en IS. De oorzaak voor het feit dat de helft van de Syriërs ontheemd is (6 miljoen intern en 5 miljoen over de grens), ligt bij het regime in Damascus. Laat Europa dat over aan Assad, Poetin en Khamenei?

Update (14 oktober 2019): dit artikel is bijgewerkt naar aanleiding van actuele ontwikkelingen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.