Columbus als twistpunt in de oorlog tussen links en rechts

New Mexico New Mexico viert deze maandag voor het eerst niet Columbusdag maar Inheemsevolkerendag. Waar links-progressief Amerika zijn pijlen op de ontdekkingsreiziger richt, schiet rechts in de verdediging. „Columbus blijkt een fabeltje, zoals de paashaas.”

Het stadje Gallup in New Mexico, langs Route 66, noemt zich trots Indian Capital of the World. Zoals elke week was er zaterdag een vlooienmarkt met veel inheemse verkopers. Rechtsonder Dana Yazzie in Window Rock (Arizona), dat tientallen kilometers ten noordwesten van Gallup ligt.
Het stadje Gallup in New Mexico, langs Route 66, noemt zich trots Indian Capital of the World. Zoals elke week was er zaterdag een vlooienmarkt met veel inheemse verkopers. Rechtsonder Dana Yazzie in Window Rock (Arizona), dat tientallen kilometers ten noordwesten van Gallup ligt. Foto’s Alma Hernandez

Voor Dana Yazzie was Columbusdag nooit een feestdag. Toen de jonge inheemse Amerikaanse nog op het Navajo-reservaat in New Mexico woonde, hing haar familie op die federale feestdag wel de vlag uit. „Maar dan ondersteboven”, vertelt ze lachend.

Deze maandag is zulk verzet niet langer nodig: de zuidelijke staat zal voor het eerst niet de Europese ontdekkingsreiziger eren, maar ‘Inheemsevolkerendag’ vieren. Het doet de 25-jarige Yazzie zeker deugd. Tegelijkertijd draait het de tijd niet terug. „Wij hebben er nooit voor gekozen gekoloniseerd te worden.”

Lees ook: ‘Rutte zei: Donald, kijk eens wat je hebt bereikt’

New Mexico kent verhoudingsgewijs de grootste inheemse bevolking van het Amerikaanse vasteland. Bijna 11 procent van de 2,1 miljoen inwoners identificeert zich als ‘Native American’. Dit jaar voegde New Mexico zich bij een groeiend aantal staten dat Columbusdag heeft vervangen door een dag die deze oorspronkelijke bewoners eert. De teller staat inmiddels op elf, naast nog eens 129 steden en vele universiteiten en scholen.

Dana Yazzie Foto Alma Hernandez

Columbus en zijn feestdag zijn de afgelopen jaren een populair mikpunt geworden van links-progressieve Amerikanen. In hun antikoloniale discours voeren ze allerlei hedendaagse problemen terug op de komst van de Europeanen. Ook volgens Dana Yazzie begonnen veel van de huidige problemen waar haar volk mee kampt vanaf 1492. „We hebben zoveel te verduren gehad. Een pijn die van generatie op generatie is doorgegeven. Sommigen lukt het om die keten te doorbreken. Anderen niet.”

Zo groeide Yazzie – een introverte vrouw, wier achternaam in de Navajo-taal ‘kleintje’ betekent – de eerste jaren van haar leven op in een blank pleeggezin. Zoals meer inheemse Amerikanen kampen haar beide ouders met alcoholverslaving en konden ze niet voor haar zorgen. Uiteindelijk wist een grootmoeder haar terug te halen, toen ze negen was. Ook nu woont ze al een paar jaar niet meer op het reservaat, maar in Gallup, een stadje net erbuiten. Hier kon ze werk vinden in een warenhuis.

Gallup (21.000 inwoners) werd groot als mijnstadje en handelspost. De mijnen zijn dicht, maar het kent nog veel souvenirwinkels die inheemse juwelen, kleden en mocassins verkopen. Gallup tooit zich trots met de titel van ‘Indian Capital of the World’ en ligt langs de bekende Route 66. Maar het is ook een verpauperde trekpleister. De vele daklozen en de tientallen pandjeshuizen en slijterijen verraden dat er niet genoeg toeristen stoppen om de economie voor iedereen te laten draaien.

Columbus zag Amerika nooit

In Gallup was Mervyn Tilden de eerste die over afschaffing van Columbusdag begon, in 1992. Vijfhonderd jaar na diens eerste reis, vond hij het tijd dat „men zich bewust moest worden van de geschiedenis van deze discutabele man”, vertelt de Navajo-activist in een koffiebar. „Hij heeft ons niet alleen slavernij, genocide, ziektes en geweld gebracht, hij heeft Amerika niet eens ontdekt!”

Columbus kwam op zijn reizen inderdaad nooit in het huidige Noord-Amerika, maar belandde steeds in de Caraïben. „Zijn bemanning was al half muitende, toen inheemsen hem aantroffen. Hij heeft niks ontdekt. Hij was lost toen wij hem vonden”, zegt Tilden sarcastisch.

Savannah Bitsui (links) en Shandiin Hoswoot (rechts) reisden vanuit Arizona om te spelen op de Gallup vlooienmarkt. Foto Alma Hernandez

De Navajo hoopt dat afschaffing van de dag hem „persoonlijke groei kan bieden en me kan verbinden met mijn voorouders”. Tegelijkertijd verwacht hij niet dat dit besluit helpt de structurele achterstelling van de inheemse bevolking weg te nemen. „Het kan wel helpen in het onderwijs. Dat wij hier eerst waren en absoluut niet als stelletje wilden of grotbewoners, zoals we worden weggezet in lesboeken van de indringers.”

Gallup telt ongeveer evenveel inheemse (40 procent) als blanke inwoners en in de gemeenteraad moest Teldin jaren aandringen op een resolutie tegen Columbusdag. „De anglos en blanke hispanics vonden het maar gezeur en gedoe.” Nu inheemsen zich meer uitspreken en vaker eigen politici kiezen, ontketent dat ook een terugslag, merkt hij – zeker in het Trump-tijdperk. „Het racisme wordt openlijker.”

Hij begrijpt wel dat de discussie confronterend werkt: „Columbus blijkt nu ook gewoon een fabeltje met een federale feestdag, zoals de paashaas of de Kerstman.”

Lees ook: Hoe om te gaan met Trumps racisme

Rechts omarmt Columbus juist

Hedendaags antikoloniaal activisme beperkt zich ook niet tot Columbus: het waaiert veel breder uit. Zo betitelen lhbti-activisten binair denken (iemand is óf man óf vrouw) als ‘koloniaal’, omdat veel inheemse volkeren meer dan twee genders kennen. Milieuactivisten bekritiseren een pijpleiding, uraniummijn of schaliegasveld als zoveelste ‘koloniale’ aanslag op Moeder Aarde. Feministen stellen dat de autoriteiten ‘uit kolonialisme’ onvoldoende aandacht hebben voor vermoorde en vermist inheemse vrouwen – een groep die inderdaad bovengemiddeld vaak slachtoffer is van geweld van buiten hun etnische groep. Migrantenorganisaties stellen dat migreren nooit illegaal kan zijn, omdat de Verenigde Staten op ‘gestolen land’ gevestigd zijn.

Van de weeromstuit is rechts begonnen Columbus vurig te verdedigen. Waarmee zijn feestdag en standbeelden de laatste jaren zijn uitgegroeid tot zoveelste strijdpunten in de Amerikaanse cultuuroorlog tussen links en rechts. Zo gaf president Trump vrijdag een verklaring uit waarin hij diens „moed, vaardigheid en ontdekkingsdrang” prees „als de kern van de Amerikaanse geest”.

Ook in New Mexico was het politieke debat over afschaffing van Columbusdag stevig. Republikeinen probeerden het wetsvoorstel van de Democratische meerderheid af te zwakken. Een amendement bepleitte om de dag Immigrants and Indigenous Peoples Day te noemen. Een ander stelde Discovery Day voor. Of om gewoon Columbusdag te blijven vieren op de twee maandag van oktober, maar ook een inheemse dag in te voeren, op de vierde vrijdag van september.

Indiener van dit laatste plan was Rod Montoya, een Republikein uit Farmington, een ander stadje op de grens met het Navajo-reservaat. „Het aanpassen van die dag maakt me niet zoveel uit: het treft alleen ambtenaren op staatsniveau en ik werk zelf in de private sector”, vertelt hij. „Ik vond vooral de wijze waarop het voorstel werd ingediend een klap in het gezicht van Europese Amerikanen. Mensen worden opgezet tegen de westerse beschaving. Ik denk zelf, als volbloed hispanic die getrouwd is met een inheemse, dat het geen zin heeft om racisme met racisme te beantwoorden.”

Terug naar het reservaat

Dana Yazzie betwijfelt of de nieuwe feestdag veel impact zal hebben – Columbusdag werd toch al amper gevierd in Gallup. Ze hoopt eerder op meer extra geld voor onderwijsprogramma’s voor de inheemse jeugd. Zelf volgde ze cursussen om te leren programmeren. Ze zou graag websites voor inheemse bedrijven en autoriteiten vormgeven. „Nu maken die vaak een Facebook-pagina aan.”

Ooit zou ze graag weer nabij haar familie wonen – die zit nu op ruim twee uur rijden. Maar op het enorme reservaat – dat twee keer zo groot is als Nederland en zich uitstrekt over drie staten – is het internet traag en mobiel bereik slecht. Om haar geld te verdienen met programmeren zou ze waarschijnlijk toch nog dagelijks het reservaat af moeten.

In Gallup is elke zaterdag een vlooienmarkt met veel inheemse verkopers, die ze daarom graag bezoekt. Maar ook hier mist ze het ruige landschap uit haar jeugd. Daarom reist ze na de markt door naar Window Rock, een hoepelvormige rotsformatie op het reservaat. Hier maakt ze een wandeling en laaft zich aan de omgeving. „De bergen, de stilte, alleen de wind die je hoort.”