‘Aanslag Halle is geen daad van een eenling’

Terreur Expert Matthias Quent vreest dat de Duitse autoriteiten onvoldoende zicht hebben op de internationale aard en omvang van extreem-rechts.

Schutter Stephan B. op videobeelden, tijdens zijn terreurdaad in Halle.
Schutter Stephan B. op videobeelden, tijdens zijn terreurdaad in Halle. Foto Andreas Splett / AFP

De terreuraanslag in de Oost-Duitse stad Halle had een internationaal karakter en kan niet gezien worden als de daad van een eenling. Dat zegt Matthias Quent, expert op het gebied van extreem-rechts in Duitsland.

Alsof hij een computerspel speelde, zo ging de zwaar bewapende man te werk die woensdag in Halle een synagoge bestormde, een voorbijgangster en een man in een dönerzaak doodde en nog andere mensen beschoot. Hij streamde zijn actie live op internet en gaf daarbij commentaar.

Het diep in Duitsland gewortelde rechts-extremisme kwam in de actie samen met de internationale onlinegemeenschap van aanhangers van omvolkingstheorieën. Behalve geweren en explosieven, zijn ook camera’s en internetverbindingen wapens in hun strijd.

Het resultaat was „een schande voor ons hele land”, zei minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer donderdag. En hij voegde daaraan toe: „Met onze geschiedenis mag zoiets eigenlijk niet gebeuren.”

Seehofer beloofde dat synagogen en andere joodse instellingen met onmiddellijke ingang beter bewaakt zullen worden. Tijdens de aanslag waren er zeventig tot tachtig mensen in de synagoge aanwezig, ter gelegenheid van Jom Kipoer, de belangrijkste joodse feestdag. Ze bleven allen ongedeerd.

‘Alle middelen van de rechtsstaat’

Bondskanselier Merkel zegde toe dat „alle middelen van de rechtsstaat” ingezet zullen worden om op te treden tegen dergelijke vormen van „haat, geweld en onmenselijkheid”. De verdachte Stephan B. (27), die woensdag werd gearresteerd, wordt aangeklaagd voor twee moorden en negen pogingen tot moord.

„De dreiging van antisemitisme, rechtsextremisme en extreemrechtse terreur is in Duitsland heel groot”, zei Seehofer. De bestrijding daarvan noemde hij „de centrale uitdaging van ons land”, naast de aanpak van islamitisch terrorisme.

Als kenner van extreem-rechts in Duitsland is Quent er niet gerust op dat de Duitse autoriteiten ook werkelijk zicht hebben op de omvang en aard van het gevaar waarmee de samenleving wordt geconfronteerd. „Men noemt de dader van Halle nu een Einzeltäter, iemand die alleen gehandeld heeft. Die term zet je op een dwaalspoor.”

„Wetenschappelijk gezien zou je van een lone actor kunnen spreken, iemand die alleen hándelt. Maar we weten niet of hij hulp had bij de voorbereiding, en of hij zichzelf geradicaliseerd heeft dan wel in gesprek met anderen radicaal is geworden.”

„En het klopt eigenlijk ook niet dat hij alleen gehandeld heeft. Want terwijl hij de aanslag uitvoerde, waren vijf mensen er via zijn livestream als het ware bij. Hij spreekt ze op zijn video in het Engels aan. Daaraan zie je dat zijn internationale bereik voor hem belangrijk is. Hij richt zich tot andere witte mannen die hij oproept tot strijd tegen de joden.”

Vier minuten gepruts

Op de livestream komt Stephan B. na gepruts van bijna vier minuten in beeld met de woorden „Hallo, ik ben anon, en ik geloof dat de holocaust nooit gebeurd is. Het feminisme is de oorzaak van de dalende geboortecijfers in het Westen, die als excuus dienen voor massa-immigratie. De oorzaak van alle deze problemen is de jood.”

Anon staat voor anonymous, de aanspreekvorm van gebruikers van fora als 4chan en 8chan, waar extreme denkbeelden alomtegenwoordig zijn. B. lijkt Brenton Tarrant te imiteren, de man die in maart zijn terreuraanslag op twee moskeeën in Nieuw-Zeeland ook via internet uitzond, toen via Facebook.

Lees ook dit profiel van 8chan: Toevluchtsoord voor extremisten

In de auto van B. klinkt net als bij Tarrant muziek: Power Level van Mr. Bond. In het hiphop-lied klinken teksten als: „Aryan, toast up with the gang / From Atlantis to a whole 'nother domain / Hyperborea, I'm the livin' proof / Master race, antithesis to the jew.

Zelf ziet B. ook al snel in dat zijn plan om de volle synagoge binnen te vallen niet lukt. Vermoedelijk wilde hij daar een bloedbad aanrichten, maar als hij bij de synagoge aankomt, merkt hij meteen dat de deur op slot zit. Hij probeert een deur naar de tuin van de synagoge te forceren, maar ook dat mislukt.

Terug in zijn auto dwaalt de lens over de achterbank en wordt de omvang van het arsenaal van B. duidelijk: daar staat een krat met wat lijkt op molotovcocktails en een sporttas vol zelfgemaakte explosieven. Hij gaat terug naar de zijdeur van de synagoge en propt een explosief in een kier. Hij rent weg voor de ontploffing.

Een vrouw op straat komt poolshoogte nemen en zegt iets tegen de schutter. Hij schiet haar dood met zijn thuisgemaakte geweer. Hij keert terug naar de zijdeur, maar ziet dat die bestand was tegen de explosie. „Mislukt, shit, ik kom er niet in. One time a loser, always a loser”, verzucht hij.

Als hij wegrijdt van de synagoge ziet hij een dönerzaak. B. gooit eerst een explosief naar de winkel, maar die lijkt geen schade aan te richten. Dan gaat hij naar binnen. Twee aanwezigen stuiven weg, zijn wapen lijkt weer te weigeren. Een oudere man verstopt zich achter een koelkast en roept om genade, maar wordt neergeschoten.

„Ik heb weer bewezen hoe waardeloos geïmproviseerde wapens zijn,” zegt B. tegen zijn publiek als hij weer in de auto zit. Die werking bewijzen was het hoofddoel van zijn terreurdaad, blijkt uit het manifest dat B. eerder verspreidde.

Na een schotenwisseling met de politie rijdt hij weg. B. lijkt geraakt door de politie. Hij heeft bloed op zijn shirt, bij zijn nek. „Dus jongens, dat was het, ik ben een complete loser. Ik gooi de smartphone weg.” De telefoon vliegt uit het autoraam. Het apparaat belandt op straat en blijft nog acht minuten uitzenden.

Lees ook: Synagoge en dönerzaak doelwit aanslag op heiligste joodse feestdag

Eenvoudig te vinden

Volgens internetplatform Twitch is de video 2.200 keer bekeken in het half uur na de live uitzending. De video werd door gebruikers gerapporteerd en daarna verwijderd. Maar net als bij de aanslag van Tarrant, is de video van de terreurdaad online eenvoudig te vinden. Op 4chan wordt het gestuntel van B. met zijn geïmproviseerde wapentuig inmiddels belachelijk gemaakt.

„Bij Telegram, Steam en Twitch”, zegt Quent, „zijn internetgroepen waar honderden, soms duizenden mensen in dat soort extreem-rechtse netwerken zitten. Nu wordt daar besproken dat de dader van Halle een prutser was, dat hij zich wel inzette voor een goede zaak, maar die slecht heeft uitgevoerd.”

„Rechts-radicalisme is er in Duitsland altijd geweest”, zegt Quent. „Honderd jaar geleden had je ook extreem-rechtse stromingen die spraken van rassenzelfmoord. Het is niet zo dat Duitsland steeds meer naar rechts opschuift, het land wordt juist liberaler. Maar de minderheid die zich bedreigd voelt, wordt steeds luidruchtiger.”

En wat betreft de extreem-rechtse terrorist: ook zichtbaarder voor geestverwanten over de hele wereld. Extreem-rechts voelt zich sterk en komt uit zijn dekking, schreef een Duitse krant donderdag: militair gekleed en tot de tanden bewapend.