De atelierwoning van Constant Permeke paste zo interessant bij zijn schilderstijl

Kunst op reis Waar leefden kunstenaars? Op reis naar de plekken waar zij hun stempel drukten. Deze week Permeke in Jabbeke (België).

Foto’s Steven Decroos, Wikimedia

Het rechthoekige, bakstenen huis is bijna geheel door klimop overwoekerd. Het ligt aan een van de doorgaande wegen in het West-Vlaamse Jabbeke, aan de Gistelsteenweg 341, tussen Brugge en Oostende. Dit is het voormalige woonhuis en atelier van de robuust schilderende Vlaamse expressionist Constant Permeke (1880-1952). Zelden passen een atelierwoning en een schilderstijl zo interessant bij elkaar als hier, in het huis dat ‘De Vier Winden’ heet. Permeke zelf maakte er een schets voor, waarna de bevriende architect Pierre Vandervoort het huis tussen 1929 en 1930 bouwde in de stijl van de nieuwe zakelijkheid.

Alle lijnen zijn lineaalrecht getrokken: de stenen trappen naar de entree, de deuren, raampartijen, het platte dak. Binnen gaat het modernistische lijnenspel door. Een betegelde gang leidt naar het beeldhouwatelier van Permeke op de begane grond. Op de eerste verdieping is nog altijd Permekes schildersatelier, aanschouwelijk gemaakt met ezel plus palet, bedekt met borstels, schildersmessen en kwasten. Er staan onvoltooide sculpturen van voornamelijk vrouwelijk naakt. Op de ezel prijkt een intrigerend werk van een helgeel boerenlandschap met een felrode zon erboven en mensenfiguren op de voorgrond.

Permeke woonde en werkte er tot aan zijn dood. Het was zijn wens dat het huis als museum in gebruik zou blijven. Daaraan gaf de provincie West-Vlaanderen gehoor; in 1956 kocht de provincie het huis en het bijpassende meubilair en vanaf 1961 is het een museum. Vanaf 2008 vormt het Permekemuseum Jabbeke samen met het Ensorhuis Oostende twee satellietmusea van Mu.ZEE, het Kunstmuseum aan Zee in Oostende. Voor kinderen heeft Permekemuseum een jeugdatelier.

Foto’s Steven Decroos, Wikimedia

Voordat de in Antwerpen geboren Permeke zich met zijn vrouw Maria Delaere vestigde in ‘De Vier Winden’ woonde hij een tijd in Oostende en in het schildersdorp Sint-Martens-Latem. Kunstenaars als Frits Van den Berghe, Gustave De Smet en Albert Servaes inspireerden hem tot een stijl van hoekige, bonkige vormen met donkere en okeren aardkleuren. Na de dood van hun twee jaar oude zoon Mattheus – hun vierde kind – werd zijn werk nog donkerder en duisterder.

Permeke was een geëngageerd kunstenaar die zich het lot van vissers en boeren aantrok. In zijn Oostendse jaren wijdde hij zich aan zeeschappen met vissers. Na de verhuizing naar Jabbeke richtte hij zijn aandacht op het rauwe leven van de hardwerkende boeren.

Het is nauwelijks voorstelbaar, maar het atelierhuis lag ongeveer een eeuw terug diep in het boerenland. De provincie heeft rondom het museum land aangekocht en er een reusachtige tuin aangelegd met wandelpaden, labyrintachtige loofgangen en een weids gazon. Her en der verspreid staan enkele van Permekes imposante beeldhouwwerken, waaronder een liggend naak en Marie-Lou van 2,5 meter hoog waaraan hij werkte tussen 1937 en 1938. Over zijn sculpturale werk waren de meningen aanvankelijk verdeeld, maar na een expositie in 1939 in het Paleis van Schone Kunsten in Brussel raakten kunstliefhebbers overtuigd. Zijn beeldhouwwerken van „meer dan levensgroote vrouwenfiguren” getuigden van een „onthutsende, bijna woeste grootheid”. Zijn „vulkanischen scheppingsdrang” dwong allerwegen bewondering af in een tijd dat andere Vlaamse kunstenaars slechts aan het „boetseren” waren.

Foto’s Steven Decroos, Wikimedia

Een vulkanisch scheppend kunstenaar, dat treft Permeke in de kern. In het woonhuis is een permanente expositie, met werken als De oogst (1928), De aardappelrooiers (1936) en Het dagelijks brood (1950). Ook zijn kunstwerk De zaaier is hier te zien. Op foto’s van Permeke in zijn atelier en met zijn gezin toont hij zich als een grof gebouwde kunstenaar, met vierkante kop, reusachtige handen en onveranderlijk een sigaret in de mondhoek.

Eigenlijk is dit hele huis een soort paradox, alsof al die rechte strakke lijnen en hoekige vormen de scheppende vulkaan die Permeke heet in bedwang moesten houden.

Permekemuseum Jabbeke (B.), Gistelsteenweg 341.muzee.be; info@muzee.be