Hoe groot is de kans dat de IS-strijders ontsnappen?

Detentiekampen IS zou kunnen profiteren van het veiligheidsvacuüm dat is ontstaan na de Turkse invasie in Noord-Syrië. Vooralsnog is er geen sprake dat de Koerden gevangen IS-strijders laten lopen, maar de druk op hen is groot.

Het Al-Hol kamp in Noord-Syrië waar duizenden IS-strijders en familieleden gevangen zitten en bewaakt worden door 400 mensen.
Het Al-Hol kamp in Noord-Syrië waar duizenden IS-strijders en familieleden gevangen zitten en bewaakt worden door 400 mensen. Foto Maya Alleruzzo/AP

In menige Europese hoofdstad is deze week lichte paniek uitgebroken over de mogelijkheid dat duizenden IS-strijders en hun families mogelijk gaan ontsnappen uit de detentiekampen in Noord-Syrië. Door de Turkse invasie daar kunnen de Syrische Koerden de bewaking van die kampen mogelijk niet langer garanderen.

Als dat inderdaad gebeurt, zullen de Europese regeringen in ieder geval niet kunnen zeggen dat ze het niet zagen aankomen. De voorbije jaren is keer op keer gewaarschuwd voor precies dit scenario: in de eerste plaats door de Koerden zelf in hun pleidooien aan de Europese regeringen om hun onderdanen op te halen, maar ook in de media en in officiële rapporten.

IS-leider al-Baghdadi heeft vorige maand in een audioboodschap opgeroepen om de kampen en gevangenissen in Noord-Syrië aan te vallen en de mannen, vrouwen en kinderen daar te bevrijden. Het kalifaat is militair verslagen, maar IS heeft her en der in Syrië en Irak nog geheime cellen die zouden kunnen profiteren van het veiligheidsvacuüm dat deze week is ontstaan. De beveiliging van de kampen is minimaal: in Al-Hol moeten zo’n 400 bewakers instaan voor bijna 70.000 mensen.

Gevangenen laten lopen

Er is vooralsnog geen sprake van dat de Koerden de IS-gevangenen gaan laten lopen. Fox News citeert een Amerikaanse soldaat in Syrië die zegt dat de kampbewakers hun posities niet hebben verlaten. „Zij hebben woensdagavond juist nog een ontsnappingspoging verijdeld zonder onze hulp”, aldus de anonieme soldaat.

De Koerden weten ook dat als de IS’ers ontsnappen de Koerden tegen twee vijanden tegelijk zullen gaan moeten vechten. Maar de druk op de kampbewakers is groot: hun families wonen in het pad van de Turkse invasie. En zij zijn met te weinig om een grootschalige ontsnappingspoging te kunnen tegenhouden.

Wil dat ook zeggen dat ontsnapte IS’ers dan meteen naar Europa gaan komen om hier aanslagen te plegen, zoals president Trump woensdag suggereerde? Dat volgt niet automatisch. Want een deel van de vrouwen in de kampen heeft de IS-ideologie afgezworen, en wil in de eerste plaats de veiligheid en toekomst van hun kinderen veiligstellen. Hoeveel er dat zijn, weten we niet. Door een gebrek aan middelen heeft de SDF nooit een begin gemaakt met het scheiden van de meest radicale vrouwen van de anderen.

De situatie is ook anders dan in 2015, toen tal van terroristen geprofiteerd hebben van de vluchtelingenstroom om ongemerkt Europa binnen te komen. Vandaag is het niet zo makkelijk meer om in Europa te geraken, en de IS-gevangenen in Syrië zijn bekend bij de Europese veiligheidsdiensten.

Door het net glippen

Maar als er vandaag minder vluchtelingen in Europa geraken is dat ook dankzij de ‘Turkije-deal’, waaronder president Erdogan een scherpere grenscontrole beloofde in ruil voor financiële hulp voor de opvang van de Syrische vluchtelingen in Turkije.

Die deal stond al onder druk vóór de Turkse invasie van deze week. Donderdag heeft Erdogan ermee gedreigd de 3,6 miljoen Syriërs in Turkije richting Europa te sturen als Europese landen sancties afkondigen tegen Turkije. In zo’n situatie is het niet ondenkbaar dat terroristen opnieuw door de mazen van het net glippen.

De Koerden hebben de hoede over zo’n 100.000 vrouwen en kinderen in drie kampen, waarvan Al-Hol het grootste is met zo’n 70.000 bewoners. Dat zijn niet allemaal IS’ers. In de algemene sectie van Al-Hol zitten ook Syriërs en Irakezen die juist op de vlucht zijn gegaan voor IS, of die in IS-gebied woonden en zijn gevlucht tijdens het slotoffensief. Die worden beetje bij beetje vrijgelaten.

In de zogeheten ‘annex’ van Al-Hol zitten zo’n 11.000 buitenlandse vrouwen en kinderen, waarvan 7.000 kinderen. Onder buitenlanders wordt verstaan: iedereen die niet uit Irak of Syrië komt. Hier vermindert de bevolking nauwelijks omdat veel landen weigeren hun onderdanen te repatriëren. Los van de (gesloten) kampen waar de vrouwen en kinderen verblijven, moet de SDF ook zo’n 12.000 mannelijke IS-strijders bewaken, waarvan zo’n vierduizend buitenlanders.

Lees ook: Europa kan zich geen bijrol meer veroorloven

In een recent rapport aan het Amerikaanse Congres werd gewaarschuwd dat de SDF rond al-Hol niet meer dan ‘minimale beveiliging’ kan leveren, en dat dit ‘ontegensprekelijk de voorwaarden heeft gecreëerd waarin de IS-ideologie wordt verspreid’.

„Het is aannemelijk dat IS gebruik maakt van de gebrekkige beveiliging om nieuwe leden te rekruteren en om anderen die het slagveld hadden verlaten opnieuw voor zich te winnen”, aldus het rapport.

Ook is gewaarschuwd dat de afschuwelijke levensomstandigheden in Al-Hol op zichzelf een factor van radicalisering kunnen zijn. Een onderzoekscommissie van de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties concludeerde vorige maand dat het uitblijven van een oplossing voor Al-Hol “een nieuwe generatie van mensen met grieven tegen ons” aan het creëren is.

Als al die mensen vrijkomen als gevolg van de Turkse invasie is dat ongetwijfeld een veiligheidsrisico voor Europa. Maar in de eerste plaats zal het opnieuw een groot bijkomend probleem zijn voor de toch al zo geteisterde regio.