Harde Britse uithalen vs. stoïcijns front in Brussel

Brexit-retoriek Een nieuw akkoord tussen de EU en de Britse regering lijkt onhaalbaar. Wie krijgt daar de schuld van? De EU-strategie versus die van de regering-Johnson.

De Britse premier Boris Johnson en Commissievoorzitter Jean-Claude Junker vorige maand in Luxemburg.
De Britse premier Boris Johnson en Commissievoorzitter Jean-Claude Junker vorige maand in Luxemburg. Foto Francisco Seco/Reuters

Angela Merkel laat zich niet provoceren, en zeker niet door Boris Johnson in zo’n belangrijke kwestie als de Brexit.

Daarom heeft ze nauwelijks gereageerd toen een medewerker van de Britse premier dinsdag een vertrouwelijk telefoongesprek tussen de bondskanselier en de premier liet uitlekken. Of althans: een Britse versie van dat gesprek, waarin Merkel gezegd zou hebben dat een akkoord nu eigenlijk onmogelijk is en dat ze bereid zou zijn het vredesakkoord voor Noord-Ierland „te torpederen”.

Verbolgen was ze vast, want Merkel heeft weinig geduld met mensen die lekken. Ze is ervan overtuigd dat diplomatie bestaat bij de gratie van vertrouwelijkheid. Maar ze hield haar tanden op elkaar, want Merkel wil voorkomen dat de Brexit eruit gaat zien als een strijd tussen het Verenigd Koninkrijk en Duitsland.

Dat zou het voor Johnson en zijn medestanders al te makkelijk maken om lijken uit de kast te halen. Alsof de politieke strijd rond de Brexit 74 jaar na de Tweede Wereldoorlog een nieuwe strijd is tegen Duitse dominantie.

Sommige harde brexiteers spelen al in op die sentimenten, zoals de campagneorganisatie Leave.EU, met een poster met de tekst: „We hebben niet twee wereldoorlogen gewonnen om gekoeioneerd te worden door een Kraut”. In Duitse ogen ongehoord pijnlijk, om nu nog met de oorlog om de oren geslagen te worden.

Lidmaatschap van de Europese Unie heeft Duitsland, als grootste land midden in Europa, altijd politieke legitimiteit verschaft. Dat is belangrijk omdat niet alle landen Duitsland in zijn machtige positie vertrouwen.

Daarom hield Merkel zich stil en hield ze vast aan de lijn ‘over de Brexit praat Brussel’. Sinds het Brexit-referendum in 2016 heeft ze steeds tegen de Britten gezegd: jullie moeten met de Europese Commissie onderhandelen, niet met Berlijn of Parijs.

Nu een Brits voorstel om te heronderhandelen in Brussel geen kans lijkt te maken, begint het manoeuvreren om elkaar de schuld toe te schuiven van een chaotische Brexit, die nu steeds waarschijnlijker wordt. Beeldvorming speelt een sleutelrol, en dus ook het taalgebruik. Luidruchtige retoriek verdringt de diplomatie.

De 27 lidstaten hebben de rijen tot nu toe opmerkelijk goed gesloten weten te houden. Merkels woordvoerder zei dinsdag droogjes dat hij „zoals gebruikelijk niets zegt over de inhoud van vertrouwelijke gesprekken”. Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad, reageerde wel meteen scherp. Hij nam het voor Duitsland op, door zich op Twitter rechtstreeks tot Johnson te richten met het verwijt dat hij probeert de schuld op anderen te af schuiven. Terwijl „de toekomst van de EU en Groot-Brittannië, en de veiligheid en de belangen van de burgers, op het spel staan”.

Net als voor de andere lidstaten is het voor Duitsland politiek en economisch van heel groot belang om een chaotische Brexit te voorkomen. Maar nog belangrijker vindt Duitsland het dat de EU en de integriteit van de gemeenschappelijke markt overeind blijven. Dat blijkt uit de brede steun die Merkel voor haar beleid heeft in de Bondsdag. Zelfs het bedrijfsleven, dat bij een chaotische Brexit veel te verliezen heeft, schaart zich opmerkelijk gedisciplineerd achter Merkels aanpak.