‘Mensen in Suriname zijn bang om te praten over wat er gebeurt’

Theater In ‘Decemberdagen’ van Rudolphi Producties draagt een moeder een duister geheim met zich mee. Dat heeft alles te maken met de wrange geschiedenis van Suriname.

Helen Kamperveen (links) en Manoushka Zeegelaar Breeveld als moeder en dochter in Decemberdagen.
Helen Kamperveen (links) en Manoushka Zeegelaar Breeveld als moeder en dochter in Decemberdagen. Foto Ben van Duin

Laat een voorstelling die Decemberdagen heet, spelen door actrices van Surinaamse komaf en iedereen veronderstelt dat het over de Decembermoorden gaat. Op 8 december 1982 werden in Suriname vijftien tegenstanders van het militaire regime van Desi Bouterse vermoord. Maar daar is het Helen Kamperveen, die meespeelt en het idee leverde voor de voorstelling niet om te doen, zegt ze.

In het Bijlmer Parktheater in Amsterdam, waar de repetities plaatsvinden, vertellen Kamperveen en regisseur Jette Derlagen wat hen voor ogen stond. Samen maakten ze eerder Paramaribo-Texel, naar het dagboek van de oma van Derlagen en het leven van de moeder van Kamperveen.

In Decemberdagen komen twee zussen en hun moeder bij elkaar om Kerst te vieren. De gesprekken cirkelen rond de recente dood van de echtgenoot en vader en gaan over hun levens in Nederland en Suriname, waar de oudste zus (Manoushka Zeegelaar Breeveld) woont. De moeder, gespeeld door de 69-jarige Kamperveen, stapt enkele keren uit het verhaal om rechtstreeks tegen het publiek te spreken. Daarbij komt aan het licht dat ze een groot geheim verbergt voor haar kinderen. De jongste dochter (Noah Blindenburg) houdt op haar beurt iets verborgen voor haar moeder.

Miles Davis

Regisseur Derlagen (1983) tracht dit familiedrama te brengen met een lichte toon, zegt ze. Die lichtheid komt onder meer van de soundtrack: Stevie Wonder, Otis Redding, Miles Davis. „De donkere, rokerige trompetsound sluit aan bij de kerstsfeer”, zegt ze. Kamperveen: „De trompet van Miles was er voor alles. Ascenseur pour l’echafaud. Prachtig en melancholiek.”

De dubbelzinnige titel is niet voor niets gekozen, zegt Kamperveen: „Het is een familie die met Kerst in het reine komt met een verborgen verleden. De voorstelling laat zien hoe de keuze om ergens niet over te praten een gezin kan ontwrichten. Maar die keuze wordt mede veroorzaakt door de gebeurtenissen in Suriname – de militaire coup in 1980 en de moorden in ’82.”

Het verhaal van de moeder is op dat punt nauw verbonden met het levensverhaal van Kamperveen. „Een van de vermoorde mensen in 1982 was André Kamperveen, mijn schoonvader. Frank Wijngaarde, die ook vermoord is, werkte nauw met mijn man samen bij een radiostation. Mijn man stond ook op de lijst van gezochte mannen. Maar wij waren op 5 december net verhuisd, dus de militairen konden ons niet vinden. We zijn gevlucht. Mijn man heeft zijn vader niet kunnen begraven. ”

Ook de moeder blijkt eertijds met haar man uit Suriname gevlucht. Kamperveen: „Het is een vrouw die erg op mij lijkt.” Lachend: „Dus ik begrijp dat ze het moeilijk heeft gehad.”

Desi Bouterse is sinds 2010 president. Hij is ook verdachte in de strafzaak over de moorden en veroordeeld wegens drugshandel. Voor of tegen Bouterse zijn, is een kwestie die nog steeds Surinaamse families en vriendschappen verscheurt, vertelt Kamperveen. „In bepaalde gezelschappen kun je het er niet over hebben. In een appgroep met vrienden stapte een vriend eruit. ‘Omdat jullie de hele tijd mijn president beledigen’, zei hij. Dat beschadigt de vriendschap toch.”

Veel Surinamers kiezen de kant van Bouterse. Kamperveen: „Hij is democratisch gekozen, dus daar kan ik niks van zeggen. Wat ik mag zeggen is dat mensen in Suriname doodsbang zijn om te praten over wat er gebeurt in het land. De moorden hebben hun werk gedaan.”

De verschillende perspectieven op de geschiedenis werkten door in het maakproces van de voorstelling. De toneeltekst werd geschreven door de 34-jarige Esther Duysker. Maar door de inbreng van Kamperveen en Derlagen ontstond er een gezamenlijk product. Kamperveen: „In het script zaten aanvankelijk brieven waarin de coup werd verdedigd.” Derlagen: „Ze belde me direct.” Kamperveen: „Ik ga niet in een stuk spelen waarin de revolutie wordt verdedigd. Dus die brieven heb ik eruit gehaald.”

Sterven van verdriet

Het zorgt ervoor dat Duysker spreekt van „een complex en interessant schrijfproces”, een paar dagen later in een café in Amsterdam. Duysker, die ook teksten schreef voor onder meer Sir Duke/Orkater: „De brieven waren bedoeld om ook de andere kant een stem te geven. Want de moorden waren beestachtig, maar er was een goede reden voor de coup. Dat gegeven zit er nog wel klein in.”

Duysker is in Nederland geboren en heeft Surinaamse ouders. „Suriname wordt voor mij steeds belangrijker”, zegt ze. „Mijn ouders zijn in de jaren zeventig naar Nederland gekomen. Over Suriname werd thuis niet echt gesproken. Mijn vader vertelde bijvoorbeeld wel dat hij een aapje had dat stierf van verdriet toen hij naar Nederland was gegaan. Dat zijn het soort verhalen dat ik ken. Behalve geheimen uit het verleden die zwaar wegen in een familie, wilde ik ook dat menselijke aspect van migratie laten zien in het stuk.”

De toneelschrijver is van een nieuwe generatie, die problemen wil bespreken, zegt ze. Zij voelt zich verbonden met de vrijgevochten jongste zus. „Voor mij staat de jongste zus voor de generatie die hoop biedt en die misschien iets kan gaan verbeteren in de wereld. Daarbij is het van belang dat de geschiedenis niet wordt vergeten. De feiten kennen draagt bij aan de wil tot ontwikkeling.”