De inclusieve werkvloer blijft een verre droom

Arbeidsmarkt Mensen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt profiteren weinig van de personeelskrapte. Het kabinet wil strenger beleid.

Werkgevers hebben een recordaantal vacatures openstaan. Toch nemen ze nog relatief weinig 55-plussers en mensen met een arbeidshandicap of migratieachtergrond in dienst. Het helpen van deze mensen, die een grotere afstand tot de arbeidsmarkt hebben, heeft voor werkgevers weinig prioriteit.

Slechts 13 à 14 procent van de werkgevers zegt een „(tamelijk) hoge prioriteit” te geven aan het aannemen van mensen met een arbeidshandicap of een migratieachtergrond, meldde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) woensdag in een rapport over dit onderwerp. Waarom profiteren deze mensen nog zo weinig van de personeelstekorten?

Het is geen onwil, zeggen werkgevers in een enquête van het SCP. Ruim twee op de drie werkgevers voelt zich bijvoorbeeld op zijn minst „enigszins” verantwoordelijk om mensen met een arbeidshandicap aan te nemen. Maar slechts 17 procent heeft ook werkelijk een arbeidsgehandicapte in dienst.

Eén reden om geen arbeidsgehandicapten in dienst te nemen, domineert: wij hebben geen geschikte functies voor hen, zegt bijna de helft van de werkgevers. „Blijkbaar passen deze mensen niet altijd bij bestaande vacatures”, zegt SCP-onderzoeker Patricia van Echtelt, „en moeten eerst de werkzaamheden worden aangepast”. Daar beginnen de meeste werkgevers niet aan.

Daar komt bij dat werkgevers lang niet alle subsidieregelingen kennen voor het in dienst nemen van een arbeidsgehandicapte. Vooral de ‘no-riskpolis’ is onbekend. Normaal moeten werkgevers zieke werknemers doorbetalen, maar bij arbeidsgehandicapten vergoedt uitkeringsinstantie UWV die kosten.

Werken als topsport

Werkzoekenden met een migratieachtergrond hebben vooral last van ‘statistische discriminatie’, beschrijft het SCP. Van Echtelt: „Dan hebben werkgevers een negatief beeld bij de groep als geheel en laten ze dat beeld meewegen bij de beoordeling van een individu. Ook al voldoet dat individu aan alle eisen.”

En oudere werknemers? Zolang zij nog een baan hebben, is hun werkgever doorgaans positief over hen. Maar eenmaal werkloos hebben vijftigplussers meer moeite om een baan te vinden dan twintigers en dertigers.

Lees meer over leeftijdsdiscriminatie in vacatures: ‘Je bent maximaal 35 jaar oud’

Een veel gehoorde reden is het relatief hoge loon van vijftigplussers, die meestal al het einde van hun loonschaal hebben bereikt. Maar vorig jaar bleek uit onderzoek dat oudere werkzoekenden net zoveel moeite hebben om een baan te vinden als ze een lager loon vragen.

Toch denkt arbeidssocioloog Fabian Dekker, die ook onderzoek heeft gedaan naar dit thema, dat de loonkosten deels verklaren waarom ouderen en arbeidsgehandicapten achterblijven op de arbeidsmarkt. „Werken is steeds meer topsport geworden”, zegt hij. „Het werktempo gaat omhoog, de emotionele belasting gaat omhoog.” Dus wat doen ondernemers in het midden- en kleinbedrijf, die de meeste werkgelegenheid creëren? „Die kijken heel rationeel of de loonsom in verhouding staat tot de productiviteit die zij denken dat iemand levert.”

Zelfs een oudere die bereid is om iets minder te verdienen, heeft nog een hoger loon dan een starter. Dekker: „Een werkgever denkt gewoon: in plaats van één vijftiger, kan ik ook twee twintigers aannemen.”

Volgens de wet mógen werkgevers hun sollicitanten niet beoordelen op leeftijd of afkomst. Maar voor afgewezen sollicitanten is het meestal onmogelijk om te bewijzen dat zij gediscrimineerd zijn.

Daarom presenteerde het kabinet deze week een wetsvoorstel om werkgevers te verplichten actief na te denken hoe ze zulke discriminatie kunnen voorkomen. Iedere werkgever en ieder uitzendbureau moet een ‘werkwijze’ op schrift stellen. Met als belangrijkste vraag: hoe kunnen wij ons in sollicitatieprocedures zo weinig mogelijk laten leiden door vooroordelen?

Bewustwording

De Inspectie SZW gaat controleren of bedrijven zo’n werkwijze hebben en of zij zich eraan houden, schrijft staatssecretaris Tamara van Ark (Sociale Zaken, VVD) in haar wetsvoorstel. Is dat niet het geval? Dan krijgen ze eerst een waarschuwing. Als bij een tweede controle blijkt dat er te weinig verbeterd is, volgt een boete van maximaal 4.500 euro, plus openbaarmaking van de overtreding. Uitzendbureaus krijgen al bij hun eerste terechtwijzing een boete. Zij worden als werving- en selectiespecialisten geacht de wet te kennen.

Die nieuwe wet is een goed idee, vindt arbeidssocioloog Dekker. „Veel discriminatie gebeurt onbewust, dus elk beetje bewustwording is toe te juichen. Al zal het probleem hiermee niet opgelost zijn.”

Vooral voor arbeidsgehandicapten bepleit Dekker verdergaande oplossingen, nu de subsidies maar een beperkt effect lijken te hebben. „De private markt gaat dit niet in zijn eentje oplossen”, zegt hij.

Wat Dekker betreft moet de overheid in samenwerking met bedrijven nieuwe banen gaan creëren. Dat moeten geen nieuwe ‘melkertbanen’ worden. Die gesubsidieerde werkplekken kregen in de jaren negentig een slecht imago omdat deze mensen amper doorstroomden naar ander werk en bovendien de banen van bestaande werknemers zouden inpikken.

„We moeten eerst bedenken voor welke grote maatschappelijke kwesties we nu te weinig personeel hebben”, zegt Dekker. „Eenzaamheid onder ouderen bijvoorbeeld. Waarom maken we niet allerlei banen om eenzame ouderen te ondersteunen?”

De werkgever betaalt het salaris, maar de overheid betaalt mee. Die zal immers ook besparen op werkloosheidsuitkeringen. Dekker: „Ik weet dat dit een radicale oplossing is, maar het is denk ik de enige manier.”