Nobelprijs voor Natuurkunde naar exoplaneten en oerknalmodel

Nobelprijs De Nobelprijs voor Natuurkunde gaat naar de Canadees James Peebles en de Zwitsers Michel Mayor en Didier Queloz.

De Nobelprijs voor Natuurkunde is dinsdagochtend toegekend aan James Peebles voor zijn onderzoek aan de vorm en samenstelling van het heelal en aan Michel Mayor en Didier Queloz voor hun ontdekking van de eerste exoplaneet rondom een zonachtige ster. Samen hebben de drie Nobellaureuten ons beeld van het universum voorgoed veranderd, volgens het Nobelcomité.

Queloz en Mayor ontdekten de eerste planeet buiten ons zonnestelsel in 1995, rondom de ster 51 Pegasi. Deze ster staat op 50,5 lichtjaar van de aarde, in het sterrenbeeld Pegasus. Ze leidden het bestaan van de Jupiter-achtige gasplaneet af uit schommelingen in het kleurenspectrum van de ster. De planeet legt de baan rondom haar ster af in vier dagen.

Al sinds de zestiende eeuw werd vermoed dat er buiten het zonnestelsel planeten om andere sterren draaiden. Maar het werd onmogelijk geacht die vanaf de aarde te ontdekken. Er was door Mayor en Queloz al vijftien jaar vruchteloos gezocht, toen zij in 1995 hun ontdekking bekendmaakten. Inmiddels zijn er meer dan 4.000 exoplaneten bekend. De in 1995 ontdekte exoplaneet 51 Pegasi was niet de állereerste. Want in 1992 hadden radioastronomen al een planeet ontdekt bij een pulsar, een snel ronddraaiende neurtonenster. Die planeet werd en wordt, net als later ontdekte pulsarplaneten, beschouwd als het product van secondaire planeetvorming ná de sterexplosie waarbij de pulsar ontstaan is.

Lees ook: Ruim 2.000 exoplaneten ontdekt

Oerknal

Peebles stond aan de wieg van de ‘oerknalkosmologie’. De Canadees werkte modellen van oorsprong van het heelal uit en rekende aan de verhoudingen tussen materie, donkere materie en donkere energie in het heelal. Slechts 5 procent van de materie en energie in het universum bestaat uit waarneembare materie. De overige 95 procent bestaat uit donkere materie en donkere energie. Peebles werk leidde uiteindelijk tot ‘het standaard kosmologische model’ dat onder meer de uitdijing en het afkoelen van een aanvankelijk heet en opeengepakt universum beschrijft.

Twitter avatar NobelPrize The Nobel Prize BREAKING NEWS:
The 2019 #NobelPrize in Physics has been awarded with one half to James Peebles “for theoretical discoveries in physical cosmology” and the other half jointly to Michel Mayor and Didier Queloz “for the discovery of an exoplanet orbiting a solar-type star.” https://t.co/BwwMTwtRFv

Peebles zag in dat de kosmische achtergrondstraling (de straling afkomstig van de oerknal die in 1964 voor het eerst werd ontdekt) gebruikt kan worden om af te leiden hoeveel materie er ontstond tijdens de oerknal. „Keer op keer heeft James Peebles de interpretatie geleid van de sporen uit het vroegste tijdperk van het universum”, schrijft het Nobelcomité.

Het Nobelcomité voor de natuurkundeprijs wordt gevormd door wetenschappers van The Royal Swedish Academy of Sciences in Stockholm. De prijs bestaat uit 9 miljoen Zweedse kronen (ruim 825.000 euro), de ene helft is voor Peebles, Mayor en Queloz delen de andere helft.