Opinie

Gelukkig, nog altijd geen Joker-alarm

Coen van Zwol Coen van Zwol volgt de kritiek op ‘Joker’ met verbazing. Hij zag een formidabele film, urgent en provocerend, en vindt het absurd dat de film met alt-right wordt verbonden.

Coen van Zwol

Gaat de speelfilm Joker slachtoffers maken? Terwijl ik dit schrijf, check ik nu en dan Google Nieuws. Joker-alarm aan, je weet maar nooit. De filmpers én de FBI waarschuwen voor deze formidabele film, die in Venetië de Gouden Leeuw won. Joker is een intens portret van de psychotische, onbegrepen Arthur Fleck: hij schaterlacht als hij in paniek raakt. Een miserabele straatclown die een geliefd komiek wil worden, maar in het grimmige Gotham City transformeert tot moordenaar.

Een mokerslag van een film, maar de vraag lijkt vooralsnog of hij wel deugt. Joker zou geweld van ‘incels’ legitimeren, onvrijwillig celibataire jongemannen. Mag je iets voor Fleck voelen als in de VS wekelijks een massamoord valt te betreuren? Stelt de film wellicht dat blanke terreur pathologie is en islamitische terreur ideologie? Criminaliseert hij schizofrenie? Nabestaanden van de Aurora-slachting roerden zich: in Fleck herkennen zij de schutter die in 2012 twaalf bioscoopgangers doodde tijdens Batmanfilm The Dark Knight Rises. Warner Bros voelde zich gedwongen te verklaren dat Fleck beslist geen rolmodel is. Toch verdiende Joker in de VS 93,5 miljoen dollar in zijn eerste weekend, uitzonderlijk voor zo’n fatalistische, bittere film. Je moet hem gezien hebben.

Joker wringt omdat je tot het eind emotioneel in een moordenaar blijft investeren. Fleck is ook slachtoffer: van trauma, wanen, bezuinigingen op de zorg, een zelfgenoegzame elite, een harteloos systeem, media die buitenbeentjes wreed voor gek zetten. Hij is de radeloos eenzame wolf Travis Bickle van Taxi Driver en narcist Rupert Pupkin van The King of Comedy ineen. Bij critici proef je weerzin dat zo’n rijke karakterstudie zich in Batmans malle stripwereld afspeelt. Ga dan volledig Scorsese, voor een klein, welgemanierd publiek dat geen gevaarlijke conclusies trekt. Of dat Todd Phillips van bro-komedies als The Hangover de regie voert. Stelde hij niet dat politieke correctie elke humor wurgt? Heult hij soms met Fleck?

Het is absurd Joker met alt-right te verbinden, marxisme ligt dan eerder voor de hand. Dit gaat over geïsoleerde, gegriefde mannen die erkenning zoeken via theatraal geweld. Dat is een urgente realiteit die we willen begrijpen, en geen medium kan dat beter dan film. Die mag – moet! – afdalen in hun afgrond, tonen hoe een vuurwapen een vernederde outcast een machtsdelirium kan bezorgen.

Wat het meest provoceert, is de link tussen dat narcistische geweld en populistische rancune in Joker. Als Batmans vader Thomas Wayne zich minachtend uitlaat over ‘deplorables’ na Flecks eerste moord op drie Wall Street-bullebakken groeit hij uit tot het gezicht van de razernij over Gothams verloedering en botte elite. De wensdroom van elke terrorist, maar rancune ontketent in de film louter chaos en verwoesting.

Over rancune gesproken: Hollywood cultiveert al decennia paranoia over de elite – sinistere overheidsorganen, politici, multinationals – en de bevrijdende, egalitaire werking van geweld. Bij Joker is geweld een probleem, geen oplossing. De film dehumaniseert daders noch slachtoffers en nodigt eerder uit tot reflectie dan imitatie. Staat alsnog een copycat op, dan is inmiddels de vraag wie hem op dat idee bracht. De film of zijn critici?

Coen van Zwol is filmrecensent.