Opinie

De VVD-standaard die nogal anders uitpakte

Tom-Jan Meeus

De komst van de VVD-integriteitsregels heeft me altijd geïntrigeerd. Voorjaar 2013 waren partijafdelingen ontstemd over de lankmoedige reactie op het justitieonderzoek naar toenmalig partijkopstuk Jos van Rey. Vandaar dat partijvoorzitter Benk Korthals de ‘vuistregels integriteit’ introduceerde. Niet lang hierna ging de telefoon op het partijbureau. De recherche. Wanneer konden ze Korthals verhoren in de zaak-Van Rey?

Korthals, oud-preses van de Leidse studentenvereniging Minerva, eerder minister van Justitie, vertelde later dat hij intuïtief reageerde: hij weigerde. Ongehoord voor een oud-justitieminister. Dus hij bedacht zich. Zo gebeurde het dat de VVD-voorzitter zeven uur, in twee sessies, als getuige werd verhoord over, onder meer, de financiering van zijn partij.

En nu dezelfde integriteitsregels er maandag voor zorgden dat het derde kabinet-Rutte zijn meerderheid verloor – exit VVD-Kamerlid Van Haga, welkom Groep-Van Haga – kunnen we veilig stellen dat de VVD de gevolgen van de eigen vuistregels nooit heeft voorzien.

Er komt nu bij dat ze de partij voor het eerst serieus kunnen schaden. Na eerdere gevallen – van Ton Hooijmaijers tot en met Robin Linschoten – bleef de VVD electoraal en machtspolitiek onaangetast. Dit laatste staat niet langer vast: als Rutte III gaat wankelen door de verloren meerderheid in de Tweede Kamer, kent iedereen de schuldige. De VVD.

Uiteraard doen coalitiepolitici nu lankmoedig over dit gevaar. Zo ging het maart 2012 ook, toen Rutte I terugviel naar 75 zetels na het vertrek van Hero Brinkman uit de PVV. Er is „geen enkele aanleiding voor verkiezingen”, zei Rutte die dag. Een maand later viel zijn kabinet: PVV-leider Wilders, onzeker door Brinkmans vertrek, stapte uit coalitieoverleg over de Voorjaarsnota.

Ik zeg niet dat dit zich zal herhalen. Geen idee. Maar wiebelig wordt het. Slimme oppositiepartijen zullen er alle stemmingen bij pakken die de laatste jaren in 76-74 eindigden: kunnen ze Van Haga losweken? En dan: we zitten anderhalf jaar voor de verkiezingen. Coalitie-Kamerleden die willen terugkeren maar vrezen dat de partij ze dumpt, weten hoe je publiciteit trekt: met politiek riskante posities. Een ongeluk is dan zelden ver weg. En het eerste heupschot dat Van Haga maandag loste – hij noemde klimaatactivisten „werkschuwe nietsnutten” – is het soort standpunt dat genoeg rechtse VVD-Kamerleden ook graag zouden innemen.

Zo brengt Van Haga’s overtreding van de integriteitsregels onzekerheid in het landsbestuur en gevaarlijke verleidingen in de VVD. Wel een bijzonder gevolg voor vuistregels waarmee, zei Rutte in 2013, zijn partij „de standaard” op het gebied van integriteit zou zetten.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Lotfi El Hamidi.