Waarnemer met ervaring en gezag moet Den Haag door crisis loodsen

Bestuurscrisis Den Haag Twee wethouders op non-actief, de burgemeester vertrokken. Het is crisis op het stadhuis van Den Haag. Zes vragen over hoe het nu verder gaat in Den Haag.

Het college van Den Haag, nog met burgemeester Pauline Krikke, met twee lege stoelen tijdens een spoeddebat over het corruptie-onderzoek naar de wethouders Richard de Mos en Rachid Guernaoui.
Het college van Den Haag, nog met burgemeester Pauline Krikke, met twee lege stoelen tijdens een spoeddebat over het corruptie-onderzoek naar de wethouders Richard de Mos en Rachid Guernaoui. Foto Bart Maat / ANP

1. Wat is er aan de hand in Den Haag?

Zondagmiddag diende burgemeester Pauline Krikke (VVD) haar ontslag in. Eerder in de week legden wethouders Richard de Mos en Rachid Guernaoui (beide Groep de Mos/Hart voor Den Haag) hun werkzaamheden neer, hangende een onderzoek naar ambtelijke corruptie, schending van de ambtseed en omkoping. De andere drie coalitiepartijen – VVD, D66 en GroenLinks – zegden het vertrouwen in beide wethouders op. Daardoor heeft Den Haag nu geen burgemeester, mist de stad twee wethouders, en heeft het college geen meerderheid in de gemeenteraad.

Lees ook over het vertrek van Krikke: Na de gemeenteraad verloor ook de stad het vertrouwen in Krikke

2. Hoe opmerkelijk is dat?

Dat een burgemeester opstapt, is niet ongewoon, zeker niet na kritiek op zijn of haar functioneren, zoals nu in het OVV-rapport over de vuurstapels op Scheveningen. Soms zijn er andere redenen: in de zomer stapte bijvoorbeeld Peter de Koning, de burgemeester van Gennep (Limburg) op vanwege een „veranderend bestuurlijk klimaat”. Drie wethouders hadden, om nog steeds onbekende reden, het vertrouwen in hem opgezegd.

Dat wethouders opstappen (De Mos en Guernaoui hebben nog geen officieel ontslag ingediend) ook niet. Ook dat gebeurt om diverse redenen: Almere raakte in anderhalf jaar vier wethouders kwijt, drie – Loes Ypma, PvdA, Jaap Lodders, VVD en Aldrik Dijkstra, ChristenUnie – om privéredenen.

Lees ook over het corruptieonderzoek: Onderzoek legt bom onder stadsbestuur

Dat wethouders worden verdacht van corruptie is ongebruikelijker, maar niet zeldzaam. Een van de bekendere voorbeelden is Jo Palmen (BBB/Lijst Palmen), wethouder in Brunssum, die in een jarenlange juridische strijd was verwikkeld met die gemeente over een stuk grond. Toen de gemeenteraad hem ondanks een belastend integriteitsrapport benoemde, stapte burgemeester Luc Winants (CDA) op. De 73-jarige Palmen heeft overigens vorige maand zijn functie als wethouder neergelegd op doktersadvies.

In juli handhaafde de Hoge Raad de veroordeling van oud-wethouder Jos van Rey (ex-VVD, Liberale Volkspartij) uit Roermond wegens corruptie. Hij mag twee jaar lang geen bestuursfuncties uitoefenen en is veroordeeld tot één jaar voorwaardelijke gevangenisstraf wegens corruptie, witwassen en betrokkenheid van stembusfraude. Van Rey nam giften aan van lokale ondernemers, onder wie een projectontwikkelaar.

Maar de combinatie van én een burgemeester weg én wethouders onderzocht wegens corruptie is wel ongekend.

3. Wie bestuurt nu de stad?

De gemeenteraad is natuurlijk ook onderdeel van het stadsbestuur en de raad komt nog gewoon bijeen. Het overgebleven college heeft zondag wethouder Boudewijn Revis (VVD) aangewezen als tijdelijke vervanger van de burgemeester. Hij was al tweede locoburgemeester. De eerste locoburgemeester is Richard de Mos, maar die heeft vanwege het corruptieonderzoek zijn taken neergelegd.

Oud-wethouder Tom de Bruijn (D66) begint maandagochtend met gesprekken met alle fractievoorzitters over een nieuw te vormen coalitie. VVD (7 zetels), D66 (6 zetels) en GroenLinks (5 zetels) komen vijf zetels te kort voor een meerderheid. De Haagse gemeenteraad bestaat uit 15 fracties, maar daarvan zijn er zes eenmansfracties (ChristenUnie/SGP, Islam Democraten, Nida, Partij voor de Eenheid, SP, 50Plus). PVV en Partij voor de Dieren hebben twee zetels, CDA, PvdA en de Haagse Stadspartij elk drie zetels, Groep de Mos/Hart voor Den Haag acht zetels.

Onderwijl zoekt commissaris van de koning Jaap Smit een waarnemend burgemeester. Maandagochtend overlegt hij met alle fractievoorzitters over wat en wie zij zouden willen. Zondagavond had een aantal fractievoorzitters het over iemand met gezag, bestuurlijke ervaring en vooral iemand die de rust kon doen terugkeren.

4.Hoe wordt een waarnemer benoemd?

In tegenstelling tot bij de benoeming van een ‘echte burgemeester’, waarbij de gemeenteraad een adviserende rol heeft, kan een waarnemer rechtstreeks door de commissaris van de koning worden aangewezen. De verwachting is dat Jaap Smit de komende dagen iemand zal benoemen. Daarna begint de zoektocht naar een nieuwe burgemeester. Dat kan enige tijd duren – dus de waarnemer kan wel enkele maanden in functie zijn.

5. Komen er verkiezingen?

Nee. Als een kabinet tussentijds valt wel. Maar bij een gevallen college (dat is nog niet zo in Den Haag), moet door worden bestuurd tot de volgende reguliere gemeenteraadsverkiezingen. Die zijn in maart 2022.

6. Gaat de Hagenaar iets van de bestuurscrisis merken?

Ja. De begroting van de stad moet worden vastgesteld, en Den Haag komt jaarlijks structureel 70 miljoen euro te kort. Het college was tot nu toe van plan op de zorg te bezuinigen en de eigen reserves aan te spreken. Maar daarop kwam veel kritiek van de oppositie – nu nodig om een coalitie te vormen. Het kan zijn dat de lasten voor Hagenaars omhoog gaan. In elk geval staat veel dat in 2018 werd afgesproken nu weer ter discussie.

Correctie (7 oktober 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat de gemeenteraad van Brunssum „zijn functie neerlegde”. Bedoeld werd dat de gemeenteraad wethouder Jo Palmen benoemde als wethouder ondanks twijfels aan diens integriteit. Dat is hierboven aangepast.