Verkwanselt president Zelensky de Donbas?

Vredesproces Oekraïne Oekraïners zijn woedend over de instemming van hun president met een omstreden vredestraject voor de Donbas.

Burgers liepen zondag in Kiev met rookfakkels mee in protest tegen de ‘Steinmeier-formule’, het plan om Donetsk en Loehansk middels verkiezingen meer autonomie te geven.
Burgers liepen zondag in Kiev met rookfakkels mee in protest tegen de ‘Steinmeier-formule’, het plan om Donetsk en Loehansk middels verkiezingen meer autonomie te geven. Foto Valentyn Ogirenko/Reuters

Terwijl Amerika in de ban is van de politieke gevolgen van een telefoontje tussen Trump en de Oekraïense president Zelensky, heeft die laatste in eigen land heel andere zorgen. Duizenden burgers gingen afgelopen week de straat op uit protest tegen Zelensky’s instemming, vorige week, met een omstreden vredestraject voor het conflict in de oostelijke Donbas-regio.

Dat plan, in diplomatieke kringen bekend als de ‘Steinmeier-formule’, is een stappenplan om de zelfverklaarde ‘volksrepublieken’ Donetsk en Loehansk middels lokale verkiezingen meer autonomie te verlenen. Daarmee moet eindelijk een definitieve oplossing in zicht komen voor het slepende conflict tussen Oekraïne en Moskou, dat sinds 2014 al 13.000 levens heeft geëist.

De ‘formule’ werd al in 2016 door toenmalig Duits minister van Buitenlandse Zaken Steinmeier op tafel gelegd om de impasse in de – haastig en vaag opgestelde – Minsk-vredesakkoorden te doorbreken. De redenering op papier: na eerlijke en vrije verkiezingen in de Donbas onder toezicht van de OVSE krijgen de opstandige burgers in de regio een vorm van zelfbestuur, en krijgt Oekraïne ook de controle over zijn grenzen terug. Daarnaast zullen, volgens eerder gemaakte Minsk-afspraken, wapens en manschappen uit het gebied worden teruggetrokken en zullen misdadigers berecht worden.

Gunstiger voor Moskou

Het voorstel werd door Rusland positief onthaald. Moskou is voorstander van een Oekraïne waarin Donetsk en Loehansk meer hun stempel kunnen drukken op de koers van het land. Maar Oekraïners zien weinig in Steinmeiers constructie. omdat het plan voor Moskou gunstiger zou uitpakken dan voor Kiev. Autonomie voor de regio direct laten volgen op verkiezingen – zonder overgangsperiode – is volgens critici vragen om problemen. Toenmalig president Porosjenko zette zijn hakken dan ook stevig in het zand. Zijn eis: éérst de controle terug over de grenzen, voordat over autonomie gesproken kan worden.

Oost- Oekraïne

Porosjenko’s opvolger, de in april aangetreden komiek Volodymyr Zelensky, stelt zich een stuk pragmatischer op. Niet vreemd. Waar Porosjenko uiteindelijk bekend kwam te staan als corrupte ‘oorlogspresident’, won de onervaren Zelensky de verkiezingen met een harde vredesbelofte. Vorige week probeerde hij bezorgde Oekraïners gerust te stellen. „Verkiezingen zullen niet morgen plaatsvinden, met een pistool op de borst”, aldus de president. „Geen capitulatie, geen opgeven van nationale belangen, geen onderonsjes of stappen zonder instemming van de Oekraïense bevolking. Enkel teruggave van onze mensen en onze grond, de terugkeer van gevangenen en van vrede.”

De vraag is of Zelensky, door akkoord te gaan met de formule, straks nog wel de macht heeft om dergelijke eisen te stellen. Maandagavond beschuldigde Kiev Moskou ervan een aanstaande top tussen Poetin en Zelensky te ondermijnen door nieuwe voorwaarden te stellen.

Ook de reactie van de pro-Rusland separatisten was weinig bemoedigend. „Kiev zal nooit de controle terugkrijgen over de grens”, klonk het in Donetsk. Voor de separatisten zijn verkiezingen onder Oekraïense vlag onbespreekbaar.

‘Revolutie!’

Een vraag is ook of Zelensky de zorgen van zijn eigen bevolking niet toch heeft onderschat. Hij kreeg de afgelopen dagen een storm van kritiek over zich heen van burgers die zijn besluit wel degelijk uitleggen als een ‘capitulatie’ aan Moskou.

Zondag trokken zo’n 10.000 demonstranten van het Maidan-plein in Kiev naar Zelensky’s kantoor aan de Bankova. Ze scandeerden leuzen als ‘Zelensky, naar huis!’ en: ‘Revolutie!’ Ook in andere steden werd gedemonstreerd. Politieke tegenstanders van allerlei pluimage grepen de kans om hun kritiek te spuien. Oud-president Porosjenko liep mee in het protest in Kiev, leden van het extreem-rechtse Azov-bataljon verschenen zondag in het westelijk deel van Loehansk. Leider Andri Biletsky beloofde daar in een videoboodschap steun aan de bevolking indien het Oekraïense leger het laat afweten.

De felle kritiek komt voor Zelensky uiterst ongelegen. Net nu een telefoongesprek met president Trump – waarin hij toezeggingen lijkt te doen voor diens campagne – zijn trans-Atlantische positie ondermijnt. Want al worden de Minsk-onderhandelingen geleid door Duitsland en Frankrijk, Zelensky is voor steun en middelen sterk afhankelijk van bondgenoot VS.

Deskundigen zijn dan ook bezorgd dat een oplossing voor de Donbas straks kopje onder dreigt te gaan in de politieke rel rond Trump. Zo’n scenario speelt Moskou in de kaart, aldus oud-Georgië-adviseur en politiek strateeg Molly MacKew op website Politico: „Het Kremlin wil je doen geloven dat Oekraïners slechts twee opties hebben: blijven vechten en sterven om de soevereiniteit te verdedigen, of een bezetting-op-afstand aanvaarden, ontworpen om het bestuur te verstoren. De enige kans voor een derde optie is onwrikbare westerse steun, en daarvoor is onwrikbare Amerikaanse steun vereist.”

Lees ook Zelensky toont zich geen leider van een soeverein land

Aanvulling (8 oktober,10:40 uur): in dit artikel is de laatste reactie van Kiev toegevoegd.