Nobelprijs voor Geneeskunde voor epo en zuurstofwaarneming

Nobelprijs Twee Amerikanen en een Brit krijgen een prijs voor hun onderzoek aan zuurstofwaarneming van cellen.

De Nobelprijs is vernoemd naar de Zweedse scheikundige en weldoener Alfred Nobel.
De Nobelprijs is vernoemd naar de Zweedse scheikundige en weldoener Alfred Nobel. Foto Jonathan Nackstrand/AFP

De Nobelprijs voor Geneeskunde is maandagochtend toegekend aan Amerikanen Gregg Semenza en William Kaelin en de Brit Peter Ratcliffe voor hun onderzoek aan de zuurstofwaarneming van cellen.

De drie laureaten onderzochten wat er op moleculair niveau gebeurt als cellen zuurstof tekortkomen. Semenza en Ratcliffe onderzochten de rol van het hormoon erytropoëtine - beter bekend als epo. Epo wordt afgescheiden door de nieren bij zuurstoftekort en zet het lichaam aan tot de productie van meer rode bloedcellen. Semenza en Ratcliffe ontdekten dat het moleculaire systeem dat de afname van zuurstof waarneemt in álle weefsels aanwezig is.

Ratcliffe ontdekte in de jaren negentig dat het eiwit HIF in cellen veranderende zuurstofniveaus waarneemt. Het eiwit bindt afhankelijk van de zuurstofconcentratie wel of niet aan dna, en schakelt daarmee andere genen aan of uit.

Kankeronderzoeker William Kaelin onderzocht het syndroom van Von Hippel-Lindau. Dat is een erfelijke aandoening waarbij mensen goedaardige tumoren ontwikkelen in hersenen, ruggenmerg en ogen. Kaelin ontdekte dat het eiwit VHL gemuteerd was. Zonder VHL bindt HIF altijd aan het dna, en worden genen ingeschakeld die alleen bij zuurstofarmoede aan moeten staan.

Twitter avatar NobelPrize The Nobel Prize BREAKING NEWS:
The 2019 #NobelPrize in Physiology or Medicine has been awarded jointly to William G. Kaelin Jr, Sir Peter J. Ratcliffe and Gregg L. Semenza “for their discoveries of how cells sense and adapt to oxygen availability.” https://t.co/6m2LJclOoL

Een verstoring in de zuurstofwaarneming speelt een rol bij verschillende ziekten. Patiënten met nierfalen hebben bloedarmoede door een tekort aan epo. Kankercellen misbruiken de zuurstofregulatie om bloedvaten te laten groeien en zichzelf van energie te voorzien.

Het Nobelcomité voor de medicijnenprijs wordt gevormd door wetenschappers van het Karolinska-instituut in Stockholm. De prijs bestaat uit 9 miljoen Zweedse kronen (ruim 825.000 euro), die de drie prijswinnaars moeten delen.

Correctie 8-10: In een eerdere versie van dit artikel stond dat 9 miljoen Zweedse Kroon omgerekend 950.000 euro is. Dat klopt niet en is hierboven verbeterd.