Recensie

Recensie Beeldende kunst

Gruwelijke foto’s uit de tijd dat Indië nog een wingewest was

Tentoonstelling Gastconservator Thom Hoffman maakte een tentoonstelling over Nederlands-Indië die een nadrukkelijke boodschap heeft. De foto’s raken het hart en het geweten van nu.

Ledenvergadering van de onafhankelijkheidsbeweging Sarekat Islam (SI) in Kaliwoengoe, Kendal, 1921.
Ledenvergadering van de onafhankelijkheidsbeweging Sarekat Islam (SI) in Kaliwoengoe, Kendal, 1921. Beeld Wereldmuseum Rotterdam

Het meisje is nauwelijks ouder dan tien jaar. Ze staat op blote voeten en tapt rubber uit een rubberboom op een plantage in het voormalige Nederlands-Indië, toen de kolonie niets dan een wingewest was. Vooral haar blik is schokkend: er schuilt angst in. Ongetwijfeld stond er achter de camera een blanke man in het wit.

Gastconservator Thom Hoffman, acteur en fotograaf, plaatst deze foto meteen bij de entree van de tentoonstelling Dossier Indië. Anders kijken naar koloniale fotografie in het Wereldmuseum in Rotterdam. Hoffman is gefascineerd door de fotografie uit de koloniale tijd, zijn grootvader werkte in de kolonie als directeur van een petroleumbedrijf. Met hulp van tal van Nederlandse musea en fotocollecties heeft hij de tentoonstelling samengesteld, begeleid door het fotoboek Een verborgen geschiedenis. Anders kijken naar Nederlands-Indië.

De tentoonstelling heeft een nadrukkelijke boodschap: de koloniale tijd is er een geweest van uitbuiting, roofzucht, blank superioriteitsgevoel. En in het verlengde daarvan was het een tijd van lijfstraffen, marteling en oorlogsvoering. Een anonieme brief aan Koning Willem I uit 1814 laat dat onomwonden lezen. Indië, dat is een „winstgevend object voor ’s Lands kas”.

Deemoedig gehurkt

De tentoonstelling weet beslist het hart en het geweten van nu te raken. Ze omspant de laatste eeuw van de koloniale tijd, van het begin van de fotografie in 1840 tot de soevereiniteitsoverdracht in 1949. We zien foto’s van deemoedig gehurkte Indonesiërs en blanke mannen in tropenkostuum die hoog boven hen uitrijzen op de plantages, in de rechtbank, bij de mijnen. We zien foto’s van koelies, de Indonesische arbeiders die tijdens het koloniale bewind werden uitgebuit.

Lees ook: Thom Hoffman toont Indië vol repressie, racisme en destructie

De klassieke fotografie van Nederlands-Indië, waarin ‘mooi Indië’ de maatstaf was, met spiegelende sawahs (rijstvelden) en een tevreden bevolking, kantelt in Hoffmans visie en krijgt een zwarte schaduw. Hij wil het eurocentrische beeld verschuiven naar een Indonesisch beeld.

Indrukwekkend is de manier waarop hij het befaamde Rhemrev-rapport laat zien, een schokkend verslag over het koloniale schrikbewind, vol gruwelijke details over martelingen op de plantages van Sumatra. In 1904 verdween het geruisloos in de archieven van de regering in Den Haag, afgedaan als ‘niet opportuun’. We zien het typoscript in een enorme projectie voorbijglijden, bladzijde na bladzijde, een stem leest eruit voor. Het is beslist beklemmend de begeleidende foto’s te zien, waarna de verschrikkingen van de politionele acties nog moeten beginnen.

Koloniaal droombeeld

Maar er is niet alleen kwaadaardigheid te zien. Opvallend is dat Hoffman ook veel ruimte besteedt aan apotheker Hendrik Tillema (1870-1942), die zich juist inzette voor verbeterde hygiënische omstandigheden in de Indonesische volkswijken. Tillema bestreed de koloniale ongelijkheid; hij stond aan Indonesische zijde.

Dit deel, samen met het Rhemrev-rapport, is veelzeggend voor Dossier Indië: we worden foto na foto gedwongen een eigen oordeel te vormen. Temidden van al het grimmige is er opeens ook het protest, dat luid opklinkt uit de koloniale periode zelf.

Maar er valt ook wat af te dingen op de expositie. Hoffman presenteert zijn visie als nieuw, maar dat is die niet. Het koloniale droombeeld waartegen hij zich verzet, is allang gekanteld. Zo bracht in 2001 het Vakbondsmuseum in Amsterdam al een fototentoonstelling van dezelfde strekking. En de anti-Nederlandse houding van Tillema en vele anderen waren ruim bekend. Het siert de expositie dat die koloniale kritiek van ruim een eeuw geleden toch aan de orde komt.

Correctie 7 okt. 15.30u: in een eerdere versie van dit artikel was sprake van het ‘Rhemhev-rapport’. Dit moet zijn Rhemrev-rapport, en is aangepast.