‘Tweede front’ Trump raakt ook Amerikanen zelf

handelsconflict Na China zet president Trump nu in op een handelsoorlog met Europa. Nationale politieke belangen spelen daarbij een rol.

President Trump en EC-president Jean-Claude Juncker in juli 2018. Toen leken de handelsrelaties nog goed: nu dreigt een conflict.
President Trump en EC-president Jean-Claude Juncker in juli 2018. Toen leken de handelsrelaties nog goed: nu dreigt een conflict. Foto JIM LO SCALZO/EPA

De Wereldhandelsorganisatie is stuk, is belachelijk, slecht, oneerlijk. Dat was hoe Donald Trump tot deze week publiekelijk over de WTO sprak – totdat die woensdag oordeelde dat de VS het recht heeft om 7,5 miljard compensatie te vragen van de Europese Unie.

,,Dit is een aardige overwinning”, zei de president woensdag tijdens een persconferentie op het Witte Huis. De overwinning komt volgens hem niet toevallig juist nu, vijftien jaar nadat het land een klacht indiende tegen de Europese landen die de ‘eigen’ vliegtuigbouwer Airbus oneerlijk zouden steunen, ten nadele van het Amerikaanse Boeing. Het is, zei Trump, ,,omdat ze denken dat ik een hekel heb aan de WTO. Ze willen zeker weten dat ik blij ben.” En: ,,De WTO besluit nu in ons voordeel, omdat ze doorhebben dat ze er niet langer mee wegkomen, met het benadelen van de VS.”

De Amerikaanse president maakte daarmee van een institutioneel besluit een persoonlijk besluit, geheel in lijn met zijn eigen perspectief op internationale handel en diplomatie. Het is allemaal een zaak van persoonlijke verhoudingen: zo kan de brutaalste onderhandelaar voordeel behalen op zijn concurrenten.

Geen verrassing

Voor de Europese Unie is die brutaliteit al geen verrassing meer. Dat Trump inderdaad gretig gebruik maakt van de WTO-toestemming om heffingen op te leggen, werd de afgelopen maanden in Brussel alom verwacht. Maar toch: had je Eurofunctionarissen een paar jaar geleden verteld dat dit oude, al sinds de eeuwwisseling slepende conflict over staatssteun aan vliegtuigbouwers zo zou escaleren, dan had niemand je geloofd.

Het tekent hoe snel de geopolitieke realiteit is veranderd en hoezeer Europa er mee worstelt om zich hieraan aan te passen. Immers: waar handel voor de EU juist een manier was om nader tot elkaar te komen, gebruikt Trump diezelfde handel nu om zich, voor intern politiek gewin, tegen andere staten af te zetten.

Vorig jaar leek, na een bezoek van commissievoorzitter Jean-Claude Juncker aan Trump, de kou voorlopig even uit de lucht. Ze kwamen met een gezamenlijke verklaring, die echter weinig waarborgen bevatte. Dat het nu nota bene de WTO is - net zo’n symbool van de oude, multilaterale wereldorde als de EU zelf - die door Trump als aanvalswapen wordt gebruikt, is ironisch. Net zo ironisch als dat het instituut dat werd opgericht om handelsconflicten te beslechten nu het toneel vormt voor een nieuwe stap richting een dreigende handelsoorlog.

De EU klampt zich vast aan de WTO, door steeds te benadrukken dat ook de VS door de handelsorganisatie zijn veroordeeld voor het verlenen van staatssteun aan de vliegtuigindustrie. Als twee partijen schuld hebben, zo redeneert Brussel, dan kunnen we er samen toch uit komen? En zo niet, dan speelt Europa dit spel van ‘handelsoorlog volgens de regels’ graag mee. Handelscommissaris Cecilia Malmström dreigde deze week dat de VS de Europese Unie een richting uitduwen ,,waar we geen andere mogelijkheid hebben dan tegenmaatregelen te treffen.”

Maar terwijl de VS de ‘toevallige’ timing van het eindoordeel van de WTO middenin een handelsoorlog handig inzetten, wordt de EU juist gehinderd door net zo’n toevalligheid: dat de Boeing-zaak bij de WTO zo’n negen maanden op de Airbus-zaak achterloopt. De EU wil zich ferm tonen én volgens de regels spelen, en zit daardoor de komende maanden gedwongen op de handen.

Eenheid bewaren

Ondertussen probeert de VS met de heffingen scheurtjes te veroorzaken in het gesloten blok van lidstaten dat de EU is. Niet alleen de vliegtuigindustrie wordt getroffen, maar ook de Italiaanse landbouw, door heffingen op kaas, en de whisky-industrie. Van die sectoren hoorde je deze week al mokkende geluiden: waarom moeten wij boeten in een conflict over vliegtuigen? Als de heffingen daadwerkelijk effect gaan hebben, zal dat nog verder toenemen.

De uitdaging voor Brussel is nu om de eenheid te bewaren. Makkelijk is dat niet, omdat de belangen breed uiteenlopen en de druk door de VS wordt opgevoerd. Tegelijk zou juist het soort deal dat Trump met de escalatie probeert af te dwingen - waarbij Amerika soepeler toegang krijgt tot de Europese voedselmarkt - de agrarische sector hard kunnen treffen. Daar zal de Europese commissie de komende tijd op hameren: dat men alleen een alomvattend akkoord kan en wil sluiten, dat voor zowel staal-, auto- als boerensector zo gunstig mogelijk is.

De stoere taal van Trump krijgt binnenkort in elk geval een fermer weerwoord. Phil Hogan, de nieuwe EU-handelscommissaris die 1 november aantreedt, staat bekend om zijn verbale uitschieters. Onlangs beloofde de Ier al een ,,potje te gaan worstelen” met Trump om hem ,,een lesje te leren over handelsbeleid”.

In Brussel zijn er bovendien mensen die hopen dat de nationaliteit van Hogan wellicht ook een positieve rol kan spelen. Als hij er in slaagt de grote en invloedrijke Ierse diaspora druk te laten uitoefenen, zou dat voor Europa gunstig kunnen uitpakken.

Tweede front

De grote vraag is: heeft de VS met zijn reactie op de WTO-uitspraak inderdaad voordeel behaald? De Amerikanen kwamen direct na de uitspraak met een waslijst aan Europese goederen waarop ze vanaf 18 oktober hoge invoertarieven gaan heffen met de zegen van de Wereldhandelsorganisatie. Daarmee hebben zij een tweede front geopend in een wereldwijde handelsoorlog. Met China in het oosten, met Europa in het westen.

Als je president Trump op zijn woord neemt, vloeit elk procentpunt aan tarieven in de vorm van dollars – ,,miljarden dollars!” – naar de schatkist.

Economen hebben intussen vaak genoeg uiteengezet dat dit niet het geval is – recent concludeerde het Amerikaanse Peterson Institute dat ook consumenten nu geraakt gaan worden door de handelsoorlog. En dus moeten ze ervan uitgaan dat Trump andere bedoelingen heeft met zijn protectiemaatregelen. Het kan zijn dat hij de landen die hij op deze manier treft, tot concessies wil dwingen in onderhandelingen voor een bilateraal handelsakkoord.

De Amerikaanse president zei donderdag dat een Chinese delegatie volgende week in Washington arriveert voor nieuwe besprekingen. Van China eist hij dat land ernst maakt met de bestrijding van patentendiefstal en dat het ophoudt de waarde van zijn munt kunstmatig laag te houden. Dat laatste is ook een verwijt van Trump aan de Europese Unie: door de euro via lage rente goedkoop te maken, creëert Europa een gunstige handelspositie voor producten.

Maar intussen hebben niet alleen de Chinese en Europese economieën last van de handelsoorlog, ook in de VS zijn tekenen van een afzwakkende economie te zien na een uitzonderlijk lange periode van expansie. Cijfers uit de maakindustrie, investeringscijfers, ze wijzen allemaal op een afvlakking van de groei of zelfs krimp. Recente rapporten van de WTO en van de OECD wijzen naar de handelsoorlog als de oorzaak.

Dat zou erop kunnen wijzen dat Trump een ander voordeel voor ogen heeft bij zijn handelwijze. ,,Hij ziet per slot van rekening dezelfde gegevens als wij allemaal”, zegt James Knightley, chief international economist van ING bank in New York. Knightley vermoedt in de tamelijk verwarrende signalen en besluiten uit het Witte Huis te zien hoe politieke motieven het economische beleid sturen. ,,Het lijkt erop dat interne politieke problemen, zoals het impeachment-onderzoek dat is aangekondigd, Trump tot een agressiever handelsbeleid brengen.”

Het Amerikaanse bedrijfsleven wordt ,,aardig nerveus” van de onvoorspelbare president, aldus Knightley. ,,Daarom stellen ze investeringen uit.” Wat Trump volgens hem nodig heeft is, snel, een grote overwinning: een nieuw handelsakkoord waarmee hij kan geuren. ,,En China is de grootste vis.”