Opinie

Wat Boris Johnson echt wil met Brexit

Europese Unie De Britse premier Boris Johnson zegt geen No Deal-Brexit na te streven. Maar zijn daden laten anders zien, schrijft

Het is moeilijk om precies te zeggen waar cynisch opportunisme in wispelturige nostalgie overgaat. Beide elementen zijn sterk aanwezig in het streven van Boris Johnson om het VK uit de EU te krijgen. ‘Let’s get Brexit done’ blijft de premier onvermoeibaar zeggen terwijl hij de trom van het Engelse nationalisme roert. Suggereren dat de Brexit snel kan worden afgerond is onzin. Het VK zal na de dag van het vertrek nog jaren met de Brexit bezig zijn, en misschien zelfs nog wel tien jaar.

Eerst het cynisme. Al sinds Johnson in juli over de drempel van 10 Downing Street stapte, was duidelijk dat de onderhandelingen met Brussel gericht moesten worden op een nieuwe doelstelling. De uitspraak dat aan het beoogde vertrek van het VK op 31 oktober niet getornd kon worden, had hetzelfde doel [vrijdag meldde the Guardian dat Johnson toch bereid zou zijn uitstel te vragen, red.]. De nieuwe doelstelling was om Johnson in functie te houden. Een akkoord met de EU dat het nationale belang het beste diende, stond helemaal niet voorop.

Johnson wist dat hij met vervroegde verkiezing te maken zou krijgen. Zolang het VK nog in de EU blijft, kunnen de conservatieven op de anti-Europese rechterflank worden overvleugeld door de Brexit-partij van Nigel Farage. De angst was dat Farage genoeg traditionele Tory-kiezers zou trekken om de Tory’s van een meerderheid af te houden. Die deadline moest dus worden vastgesteld om de politieke verhoudingen te wijzigen.

Volgens de premier zou hij liever een akkoord sluiten dan het VK zonder te zien vertrekken. Maar zijn daden doen anders vermoeden. Toen hij aantrad, werd hem door hoge functionarissen voorgehouden dat de eis om de zogeheten backstop, de terugvaloptie voor Noord-Ierland, te schrappen uit het akkoord dat zijn voorganger Theresa May had ondertekend, zonder meer tot een impasse zou leiden. De regeringen in Dublin en de rest van de EU zouden de garantie van een open grens tussen het noorden en de Ierse Republiek niet laten vallen.

Uit de douane-unie

Zijn ambtenaren wisten dit zo zeker omdat May al vruchteloos elk denkbaar alternatief aan de EU27 (de landen die meebeslissen over Brexit) had proberen te verkopen. Johnson verwierp dit advies en hield vast aan een alternatief voor de backstop waardoor Noord-Ierland en de rest van het VK toch uit de douane-unie van de EU zouden kunnen stappen.

Het plan dat nu aan Brussel is voorgelegd, is een lappendeken van allerlei ideeën die door May zijn opgeworpen en door de EU zijn afgewezen. Het is onzinnig dat er nu twee grenzen worden voorgesteld – een op het eiland Ierland zelf en een in de Ierse Zee. Het kernvoorstel is de herinvoering van douanecontroles tussen noord en zuid, zij het niet aan de grens zelf. Dit is het einde van het formele akkoord dat May in 2017 met de EU27 heeft ondertekend, en als het zoals nu zou worden uitgevoerd, zou dit het vredesakkoord van Belfast ernstig ondergraven.

Lees ook: Rockster Johnson knalde niet, al zei de premier zes keer dat het VK op 31 oktober zal uittreden.

Met geavanceerde technologie wordt zo’n grens misschien wel minder zichtbaar, maar dat is het punt niet. De garantie in de vredesregeling was niet gericht op economische doelmatigheid of bureaucratisch gemak. Ze diende tot ondersteuning van het wederzijds respect voor de identiteit van de twee gemeenschappen in Noord-Ierland. Door middel van een open grens kunnen de unionisten trouw blijven aan het VK en kunnen de nationalisten een Ierse identiteit omarmen.

Het is dan ook te billijken dat Michel Barnier, de EU-hoofdonderhandelaar, de conclusie trekt dat Johnsons plan een cynisch opstapje is naar een vertrek zonder akkoord. De premier zoekt een excuus om ‘die buitenlanders’ de schuld van de mislukte besprekingen te geven. De Europese Commissie zou er verstandig aan doen zich bereid te tonen om zijn plan te bekijken voordat ze Johnson vraagt met iets serieus te komen.

Alle banden verbreken

Een andere mogelijkheid is dat de premier denkt zijn Ierse collega Leo Varadkar in de hoek te kunnen drijven. Gezien de rampzalige gevolgen van een wanordelijke Brexit voor de Ierse Republiek gaat Varadkar misschien wel door de knieën. En als Dublin bezwijkt, gaat Brussel wel mee. Sommigen noemen dit chantage. Ik zie het in elk geval als een misrekening. De Republiek zal haar langetermijnbelangen niet opgeven om op korte termijn economische ontwrichting te vermijden.

Hoe belangrijk de regeling voor de Ierse grens ook is, de Brexit is meer dan dat. May’s voorstel was een harde Brexit, die het VK niet alleen buiten de interne markt en de douane-unies zou plaatsen, maar ook buiten de meeste andere instellingen en programma’s van de EU – politiek en economisch. Johnson wil nog verder gaan. Hij heeft een herziene versie geschreven van de politieke verklaring waarin de twee partijen hun ambities uiteenzetten voor een relatie na de Brexit.

Het doel is om de paar wederzijdse toezeggingen tot een unieke relatie die nog in May’s tekst waren overgebleven, ook te schrappen. Volgens enkele ingewijden in regeringskringen wil Johnson een ultraharde Brexit waardoor het VK nog verder van de EU af komt te staan dan veel andere derde landen. Hij lijkt te denken dat het VK in de wereld als geheel kan gedijen als het alle banden met Europa verbreekt.

Lees ook: De Britse premier Boris Johnson vaart een keiharde Brexit-koers en lijkt daarmee de steun van Schotse Conservatieven te verspelen.

Daar beginnen de nostalgische wanen. Het VK zal de energie en ambitie uit het eerste Elizabethaanse tijdperk hervinden; uit alle hoeken van de wereld zullen landen in de rij staan om handelsakkoorden te sluiten; buitenlandse investeerders zullen met koffers vol geld het VK binnenstromen. De Amerikaanse president Donald Trump zal het beste handelsakkoord aller tijden bieden... heus waar. Het land hoeft daarvoor alleen maar de ogen dicht te doen en zich op 31 oktober van de rotsen te gooien.

Volgens Johnson zal hij zich niet houden aan de parlementaire wet die hem verplicht uitstel van het Artikel 50-proces te vragen als het alternatief een No-Deal Brexit is. Ik denk dat hij bluft. Maar ook als dat niet zo is, zijn er genoeg gezagsgetrouwe kabinetsleden om hem voor het blok te zetten. Al kan gezien zijn staat van dienst niemand iets met zekerheid zeggen. Johnsons enige echte zorg is dat hij in functie blijft. Dus moet het parlement zich voorbereiden om hem te weg te krijgen – koste wat het kost.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd in The Financial Times

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.