Drie doden na eten voorverpakte vleeswaren. Wat is er aan de hand?

Vlees Zeker drie mensen zijn overleden na het eten van voorverpakte vleeswaren die waren besmet met de listeriabacterie. Supermarkten en groothandels halen hun producten terug. Zes vragen over de listeriabesmetting.

Een filiaal van Sligro Food Group.
Een filiaal van Sligro Food Group. Foto Koen van Weel

1 Hoe is duidelijk geworden dat de besmette vleeswaren hebben geleid tot drie sterfgevallen en een miskraam?

Deze link is via de analyse van DNA-volgordes gelegd, waarbij DNA van bacteriën uit patiënten en uit voedselmonsters wordt vergeleken. Bij patiënten met een listeria-infectie onderzoekt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) de bacteriën en de DNA-gegevens. Toen het RIVM een bepaald type listeria zag voorkomen bij meerdere patiënten is het daarmee naar de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) gegaan, om hun gegevens te vergelijken met DNA-gegevens die de NVWA verzamelt.

„Het is altijd lastig om de bron van een listeria-infectie op te sporen”, zegt een woordvoerder van het RIVM. „Door deze techniek, whole genome sequencing, is dat nu wel gelukt.”

2 Wat is de bron van de besmette vleeswaren?

De NVWA heeft woensdag vastgesteld dat het Nederlandse bedrijf Offerman de bron is van besmettingen met de listeria-bacterie. De toezichthouder heeft het bedrijf onmiddellijk opgedragen maatregelen te nemen. Donderdag heeft Offerman de gesneden vleeswaren uit de snij- en verpakkingsfabriek in Aalsmeer teruggeroepen, schrijft Offerman op zijn eigen website. De fabriek is „tijdelijk” gestopt met het snijden en verpakken van de verdachte vleeswaren. Offerman mag pas weer beginnen als er grondig is schoongemaakt en na goedkeuring van de NVWA, meldt de toezichthouder.

Het vlees dat in Aalsmeer gesneden en verpakt wordt, komt weer uit een andere fabriek van Offerman, in Borculo. Daar worden de hammen, worsten en andere vleeswaren geproduceerd. Het hoofdkantoor staat in Almelo.

Offerman is onderdeel van de Belgische Ter Beke Groep, tevens eigenaar van andere voedselproducenten. De handel in het aandeel Ter Beke, genoteerd aan de beurs van Brussel, is vrijdag aan het begin van de middag stilgelegd. Toen het nieuws over de listeria-bacterie bij Offerman bekend werd daalde de koers met 9 procent. Tot december 2017 was Offerman nog onderdeel van het Nederlandse Zwanenberg, bekend van de Kips leverworst. Offerman was vrijdag niet bereikbaar voor commentaar.

3 Hoe gevaarlijk is een listeriabesmetting?

Besmetting met de ziekteverwekkende bacterie Listeria monocytogenes komt in Nederland 70 tot 100 keer per jaar voor. Er kunnen meer besmettingen zijn, want ze worden lang niet altijd opgemerkt. Jaarlijks worden bij het RIVM ongeveer tachtig gevallen van een listeria-infectie gemeld.

De bron is meestal rauw voedsel, zoals vlees, kaas, vis of een voorverpakte salade. Bij de meeste mensen veroorzaakt zo’n infectie, listeriose genoemd, milde, griepachtige klachten. Denk daarbij aan buikpijn, spierpijn, misselijkheid en diarree. De tijd tussen het besmet raken en ziek worden varieert van enkele dagen tot enkele maanden; meestal 2 tot 4 weken. Doordat het zo verschilt wanneer de infectie tot uiting komt, is het vaak lastig om de bron van de voedselinfectie te achterhalen.

Bij gevoelige groepen kan de infectie ernstiger gevolgen hebben, en zelfs dodelijk zijn. Vandaar dat listeria beschouwd wordt als een gevaarlijke voedselinfectie. Bij ouderen en mensen met een verzwakt immuunsysteem kan listeriose leiden tot bloedvergiftiging en hersenvliesontsteking. Bij zwangere vrouwen kan de infectie leiden tot een miskraam. Ook voor pasgeborenen kan de bacterie levensgevaarlijk zijn.

Listeriose is te behandelen met antibiotica. Er is geen vaccin dat tegen besmetting kan beschermen. Besmettingen met listeriose moeten altijd gemeld worden, zodat er zicht is op clusters van besmettingen, waaruit de bron kan worden herleid.

De bacterie Listeria monocytogenes komt overal in het milieu voor, in de bodem, in water, in dieren en in groente. De bacterie is taai en blijft in leven onder ongunstige omstandigheden, zoals droogte en lage temperaturen. Als voedsel te lang of bij een te hoge temperatuur bewaard wordt, kan de bacterie groeien, en mensen die het onverhit consumeren ziek maken.

4 Is de huidige listeria-uitbraak uitzonderlijk?

Dat is nog de vraag. In 2016 bijvoorbeeld werden er volgens een rapport van het RIVM in Nederland 96 mensen met een listeriose-besmetting gemeld. Daaronder waren zeven zwangere vrouwen waarvan er één een miskraam had, twee baby’s dood geboren werden en één baby bloedvergiftiging kreeg en overleed. Destijds kon geen duidelijk verband gevonden worden tussen de besmettingen en voedselbronnen. Dat is nu wel het geval, en dat maakt deze grootschalige uitbraak bijzonder. Drie patiënten zijn overleden en één vrouw heeft een miskraam gehad. Of de besmetting bij Offerman leidt tot meer zieken en doden dan normaal kan pas achteraf bekeken worden.

5 Hoe zijn de producten die mogelijk besmet zijn te herkennen?

Offerman verkoopt vleeswaren onder de eigen merken Fair Beleg, Kraak-Vers en Zonnenberg. Die eerste twee vooral via groothandels. Supermarkten verkopen de vleeswaren onder eigen merk.

Afnemers van de verdachte vleeswaren zijn onder meer supermarktketens Jumbo en Aldi, en groothandels Bidfood, Sligro en Versunie. Of er meer afnemers zijn, meldt Offerman niet. Bij Jumbo gaat het om circa 130 producten die verkrijgbaar waren in alle 665 vestigingen. Bij Aldi gaat het slechts om vier producten: gesneden rosbief, het ‘tapas worstassortiment’, fricandeau en gekruide runderrollade. De vleeswaren die nog niet verkocht waren, zijn volgens Jumbo en Aldi uit de schappen verwijderd. Klanten die het mogelijk besmette vlees hebben gekocht worden opgeroepen het niet op te eten, maar terug te brengen naar de winkel.

Bij Bidfood worden 149 producten teruggeroepen, laat een woordvoerder weten. Die zijn aan 7 procent van hun klanten, vooral horeca, verkocht. Ze wil niet zeggen wie die klanten zijn, wel heeft het bedrijf een lijst gepubliceerd met de producten waar het om gaat. Een woordvoerder van Sligro laat weten de afnemers van het teruggeroepen vlees te hebben geïnformeerd. Versunie levert vlees aan winkels en buurtsupers onder het merk Versuniek en Meesterhand.

6 Komt zo’n terugroepactie vaak voor?

Hoewel Listeria geen zeldzame bacterie is, komt het niet vaak voor dat producten worden teruggeroepen. Vorig jaar bleek dat door besmette diepvriesgroenten van het Belgische Greenyard waarschijnlijk negen Europeanen zijn gestorven. Tussen 2016 en 2018 waren er 47 mensen in Europa er ziek van geworden. Emté en Coop riepen toen groenten terug. De bacterie woekerde al jaren in de Hongaarse fabriek.

In 2016 werd zalm van Van Wijnen teruggeroepen. Of daar mensen ziek van zijn geworden, is niet bekend. In 2013 en 2014 stierven in Denemarken zeker 12 mensen na het eten van besmet vlees.