Opinie

Klimaatgeschiedenis in plakjes van 2 centimeter

Paleoklimatologie Lange tijd was ‘site 959’, die bewaard wordt in Bremen, een vergeten boorkern. Maar dankzij nieuwe technieken kan het Spanc-team van klimaatwetenschapper Appy Sluijs er nu wel allerlei informatie uithalen.

Site 959, de in Bremen opgeslagen boornkern die wordt gebruikt in het Spanc-onderzoek
Site 959, de in Bremen opgeslagen boornkern die wordt gebruikt in het Spanc-onderzoek

In Utrecht wordt ieder jaar ‘Meet the Professor’ georganiseerd. Tijdens dit prachtige event bezoeken enkele honderden hoogleraren van de Universiteit Utrecht gekleed in toga per fiets de meeste basisscholen in de stad en omgeving om te laten zien waar hun onderzoek en onderwijs over gaat.

Ik neem altijd een spekkoek mee. Die is laag voor laag opgebouwd. Tijdens het ‘practicum’ nemen de scholieren met appelboren boorkernen in de spekkoek zodat ze al die laagjes goed kunnen zien (en op kunnen eten). Uiteraard staat de spekkoek model voor de zeebodem. Deze bestaat uit laag op laag op elkaar gestapeld fossiel zeeleven en klei en zand dat vanaf het land is aangevoerd.

Onze appelboor is het schip JOIDES Resolution dat onder de vlag van het International Ocean Discovery Program (IODP) boorkernen neemt in de zeebodem voor onderzoek. IODP was vroeger het Integrated Ocean Drilling Program, maar de betekenis van de afkorting werd stilletjes aangepast na de ramp met de Deepwater Horizon in 2010. Toen was ‘drilling’ even niet meer zo populair.

De ‘JR’ is altijd ergens boorkernen aan het nemen; momenteel in de Golf van Californië, op zoek naar microben die diep in de zeebodem leven. Alle boorkernen die sinds de jaren ’60 door IODP zijn genomen liggen opgeslagen in drie enorme koelkasten. Een in Bremen in Duitsland, een in Japan en uiteraard hebben de Amerikanen hun koelkast in de woestijn van Texas neergezet. Nederland (NWO) betaalt mee aan dit programma en dus mogen we ook af en toe mee op boorexpeditie en hebben we toegang tot de boorkernen.

Site 959

Het Spanc-team werkt vooral aan boorkern nummer 959 die al in 1996 is genomen, zo’n 150 kilometer ten zuiden van de Ghanese kustlijn in de Atlantische Oceaan. In IODP jargon heet dit Site 959. Ik zat toen op de middelbare school, Jacques Chirac verklaarde dat Frankrijk geen kernproeven meer zou doen, een computer won voor het eerst van ’s werelds beste schaker, het gekloonde schaap Dolly werd geboren, Richard Krajicek won Wimbledon, Marc Dutroux werd gearresteerd en Bill Clinton werd herkozen als president van de VS. Voor het gemak vergeet ik de penalty die Marco van Basten miste op het EK voetbal. Tijdje terug dus.

In sediment kom je niet altijd de juiste fossielen tegen om de vragen te beantwoorden die je hebt gesteld. En omdat de wetenschappelijke vragen in 1996 niet aansloten bij de sedimenten die aan boord van de JR werden gehaald, heeft bijna niemand aan Site 959 gewerkt. Het is een vergeten boorkern.

Maar omdat we nu nieuwe technieken en nieuwe vragen hebben, zijn deze sedimenten opeens superrelevant. Een goudmijntje eigenlijk. En daarom ben ik regelmatig met studenten in Bremen om monsters te nemen van deze boorkern. Eind oktober gaan we weer.

Het is precisiewerk. We snijden hem in plakjes van precies 2 centimeter dik. Zo’n laagje sediment representeert ongeveer tweeduizend jaar. Zo langzaam wordt sediment afgezet op deze plek; op de meeste plekken op de oceaan zelfs nog minder snel. De doorsnede van de boorkern is 9 centimeter, waarvan we de helft mogen gebruiken. De andere helft blijft bewaard als permanent archief en mag pas worden gebruikt als het echt niet anders kan.

Op de snelweg op jacht naar nummerborden en kilometerpaaltjes met het cijfer 959

Hier in Utrecht worden de plakjes goed schoongemaakt, gedroogd en vervolgens verdeeld voor allerlei analyses. We gebruiken ongeveer 10 gram voor temperatuurreconstructies, en zo’n 10 gram voor analyses van fossiele algen die we ook gebruiken voor CO2 reconstructies. Met de rest doen we nog allerlei andere ondersteunende metingen, zoals de analyse van kalkfossieltjes.

Dit is wat ons Spanc-team momenteel doet. Op basis van deze plakjes boorkern en met name de fossielen daarin onderzoeken we hoe variaties in de CO2 -concentratie samenhingen met zeewatertemperatuur. Promotieonderzoekers Chris Fokkema en Evi Wubben nemen hierin het initiatief voor respectievelijk de tijdperken Mioceen en Eoceen samen met stagestudenten en laboratoriumanalisten.

Al een aantal jaren werken we met een flink team aan Site 959 en dan ontstaat er wel eens joligheid. Zo worden we wel ‘The Fellowship of Site 959’ genoemd en daarop ontwierp student Ilja Kocken dit logo:

Afgelopen zomer ging ik met twee collega’s op de snelweg op jacht naar nummerborden en kilometerpaaltjes met het cijfer 959. En elke keer als iemand hier 959 zegt, dan gooien omstanders een vuist in de lucht en wordt er ‘HEUJ’ gejuicht.

Afgelopen week studeerde een aantal masterstudenten af en bij ons in Utrecht ontvangen die hun diploma in onze prachtige antieke aula van het academiegebouw gevuld met familie, vrienden én medestudenten. Twee van de afstuderende studenten hadden ook aan kern 959 gewerkt en toen ik dat uitsprak tijdens de laudatio die ik voor hen uitsprak, gingen er verspreid in het publiek vijf vuisten omhoog van medestudenten en schalde er ‘HEUJ’ door de aula. Gevolg? Deze vijf medestudenten, de toegesproken afstudeerder en ikzelf begonnen onbedaarlijk te schaterlachen en lieten de rest van het publiek in verwarring achter. Inside jokes blijven de allerleukste.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.