In Litouwen herleeft de angst voor een nieuw Tsjernobyl

Kerncentrale Wit-Rusland Wit-Rusland neemt nog dit jaar een kerncentrale in gebruik. Buurland Litouwen maakt zich grote zorgen over de veiligheid van de centrale.

Reddingswerkers wachten op de bus die gebruikt is bij de evacuatie, zodat ze deze kunnen ontsmetten.
Reddingswerkers wachten op de bus die gebruikt is bij de evacuatie, zodat ze deze kunnen ontsmetten. Foto Steven Derix

Als ze het dorpshuis van Magunai binnenstommelen, zijn de scholieren nog behoorlijk giechelig. Maar dan moeten ze zich registreren bij een dame in een blauw stralingspak en een masker voor haar mond. Schuchter nemen de tieners plaats, hun ogen knipperend in het felle licht van de camera’s van de Litouwse televisie.

„Naam?”

„Raimundas Vaitkevicius.”

„Geboortejaar?”

„2003.”

Een tweede dame in een stralingspak geeft Raimundas een zuurtje uit een doos waar ‘jodiumtabletten’ op staat.

Magunai ligt op de grens met Wit-Rusland. Zelfs in de stromende regen is het een aantrekkelijk dorp, met fris geschilderde houten huizen tussen groene velden en appelbomen die nog vol in het blad staan.

Magunai ligt ook binnen de dertigmijlszone van de kerncentrale in het Wit-Russische Ostrovets, die nog dit jaar in bedrijf zal worden genomen. Volgens het oefenscenario heeft de radiologische dienst van Litouwen informatie gekregen van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) over een ‘nucleair incident’ in Ostrovets. Nu is er verhoogde straling gemeten in Magunai.

Op de dorpsweg staan twee agenten in gele pakken, gasmaskers op het gezicht, het schaarse verkeer te regelen. Mocht er een echte ramp gebeuren, dan zal de bevolking die in een straal van dertig kilometer van de centrale woont onmiddellijk moeten vertrekken – het liefst met eigen vervoer. Vandaag wordt getraind op de evacuatie van degenen die niet zelf mobiel zijn – met leerlingen van de lokale middelbare school.

Verspreiding nepnieuws bij ramp

In de afgelopen week werd overal in het grensgebied geoefend – ook in de hoofdstad Vilnius, op nog geen veertig kilometer van de grens. Dinsdag gingen in de hoofdstad de sirenes af. Burgers kregen een noodoproep op hun mobiele telefoon en de nationale televisie zond nieuwsbulletins uit. Daarin werd de bevolking gerustgesteld: het was maar een oefening.

Tegelijkertijd werd informatie gegeven over wat te doen bij een échte ramp. Mindaugas Kanapickas, die de leiding heeft over het nationale rampencentrum, somt het nog eens op: „Naar binnen gaan, binnen blíjven en luisteren naar de officiële berichten.”

De informatievoorziening is een van de belangrijkste onderdelen van de oefening, zegt de brandweercommandant. „Bij een ramp is er een grote kans dat er nepnieuws wordt verspreid. Wij willen de bevolking ervan overtuigen dat ze alleen naar de informatie van de overheid luisteren.”

Litouwen protesteert al jaren tegen de bouw van de kerncentrale bij de Wit-Russische stad Ostrovets. Daar komt in november ‘Wit-Rusland 1’ in bedrijf, gevolgd door ‘Wit-Rusland 2’, in 2020. De reactoren zijn gebouwd door een dochter van het Russische staatsatoomagentschap Rosatom. Het project is gefinancierd met een miljardenkrediet van de Russische overheid.

„Het risico is enorm, het is geen veilige centrale”

De centrale is bedoeld om Wit-Rusland minder afhankelijk te maken van Russisch aardgas, over de prijs waarvan Moskou en Minsk al jaren ruziën. Om de energieveiligheid van zijn land te garanderen, liet de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko al in 2007 weten, is een kerncentrale onontbeerlijk.

Kernenergie is omstreden in een regio die in 1986 zwaar getroffen werd door de ramp in het Oekraïense Tsjernobyl. De wind blies radioactieve deeltjes van die explosie naar het noorden – over Wit-Rusland en Litouwen. Plannen om in Wit-Rusland een kerncentrale te bouwen verdwenen daarna in een la.

De bouw van een nieuwe centrale, bij het dorpje Sjoelniki ten noorden van Ostrovets, leidt tot grote ongerustheid. In Wit-Rusland zelf, maar vooral in buurland Litouwen. De twee reactors staan vlakbij de Litouwse grens, nog geen 60 kilometer van Vilnius. Bij een ernstig ongeluk kan een gebied van 100 kilometer omtrek worden besmet. Eenderde van de 2,8 miljoen Litouwers kan worden getroffen.

‘Enorm risico’

Maar ook kleinere incidenten kunnen ernstige gevolgen hebben. De centrale bij Ostrovets betrekt zijn koelwater uit de Neris, die via Vilnius naar het oosten stroomt. Zelfs bij een klein radioactief lek kan de drinkwatervoorziening van 90 procent van Litouwen in gevaar komen. „Het risico is enorm”, zegt Dainius Gaizauskas, voorzitter van de commissie voor nationale veiligheid en defensie in het Litouwse parlement. „Het is geen veilige centrale.”

De parlementariër kijkt naar de speciale vrachtwagen van het Litouwse leger waar de scholieren uit Magunai tijdens hun oefening worden ontsmet. „De locatie van de centrale is in strijd met alle voorschriften van de VN”, zegt Gaizauskas grimmig. „En we weten dat er verschillende incidenten hebben plaatsgevonden.”

Bij de bouw van de centrale zijn inderdaad ongelukken gebeurd. In 2016 raakte een reactorvat beschadigd. Pas na internationale druk op Minsk werd het vat vervangen – een kostbare operatie. In 2018 voerde de EU een onderzoek uit naar de centrale. Daaruit bleek dat er geen seismisch onderzoek is gedaan naar de locatie waar wordt gebouwd – zodat het risico van een aardverschuiving niet kan worden uitgesloten. Door tekortkomingen in het (Russische) ontwerp kunnen veiligheidsfuncties uitvallen. Ook de noodscenario’s bij ernstige incidenten voldoen niet, aldus het rapport.

In februari van dit jaar stelde de VN dat Wit-Rusland afspraken rond grensoverschrijdende milieu-effecten had geschonden. De regering in Minsk had alternatieve locaties moeten onderzoeken en moeten overleggen met Litouwen. Maar de landen zijn geen goede buren. Litouwen is lid van de EU en de NAVO, Wit-Rusland is de militaire bondgenoot van Rusland.

In 2017 oefenden tienduizenden Russische militairen vlak aan de Litouwse grens. Met het oplopen van de spanningen tussen Rusland en het Westen is de grens met Wit-Rusland een psychologische barrière geworden, een nieuw ijzeren gordijn haast. Het autoritaire regime van Loekasjenko blinkt niet uit in transparatie. Volgens Litouwen heeft Wit-Rusland een inspectie van het IAEA bewust tegengewerkt.

„We zijn heel bezorgd, zegt parlementariër Gaizauskas. „Als er een nucleaire ramp gebeurt, dan moeten we daar klaar voor zijn.”

Haren en kleren wassen

Scheikundelerares Natalia Linauskiene wachtte in de bus terwijl haar leerlingen deelnamen aan de oefening. Op 26 april 1986 was ze op excursie in Kiev, terwijl nog geen honderd kilometer verderop de centrale in Tsjernobyl was geëxplodeerd. „Een docent zei dat we elke dag ons haar en onze kleren moesten wassen. Wij geloofden hem niet en wandelden gewoon door de straten van Kiev.”

Tsjernobyl is meer dan een levende herinnering in Litouwen – het is ook een verdienmodel. Een groot deel van de Amerikaanse HBO-hitserie Chernobyl werd in Vilnius gedraaid, in de wijk Fabijoniskes die als twee druppels water lijkt op het Oekraïense Pripjat waar het personeel van Tsjernobyl woonde.

Lees ook: De recensie van de serie Chernobyl

Sinds het enorme succes van de serie afficheert Vilnius zich als ‘de stad waar de serie Chernobyl tot leven kwam’. In Fabijoniskes kun je wandelen met een gids die vertelt over de ramp. En je kunt logeren in de woning van Linas Marcisauskas en Rasa Jusionyte, een ‘uniek’ Sovjetappartement, geïnspireerd door de serie.

In de woning lijkt de tijd te hebben stilgestaan. In de badkamer staat een flesje haarlotion uit de jaren 80, in de WC hangt een kalender uit 1986. Op de platenspeler ligt een lp van het Duitse duo ‘Modern Talking’ – populair in de nadagen van de Sovjet-Unie.

Het appartement was van Linas’ grootouders. En eigenlijk wilde hij het permanent verhuren – maar toen kwam de serie. „We zagen ons eigen balkon op tv”, zegt Rasa Jusionyte. „En we dachten: er gaan zoveel toeristen komen naar deze vergeten buurt.” Linas vult aan: „Dit is filmtoerisme, geen ramptoerisme.”

Linas (31) en Rasa (28) hebben de kernramp niet meegemaakt, maar ze kennen de verhalen van hun ouders. Linas’ moeder was aan het zonnebaden op de dag van de ramp. „Ze vertelde dat ze twee keer zo rood was als normaal.” De gevolgen kwamen later, vertelt Rasa. Vrienden en kennissen kregen kanker, soms pas jaren later.

De HBO-serie was de afgelopen tijd het gesprek van de dag in Vilnius, zegt Linas. En iedereen die de serie had gezien keek bezorgd naar de centrale in Ostrovets.

„Ik probeer er niet aan te denken”, zegt Linas. Mocht er iets gebeuren, dan zijn er jodiumtabletten in huis. Linas vond ze in een la, tussen de medicijnen van zijn grootvader. Niet toevallig, denkt Rasa: „Je opa was altijd op alles voorbereid.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Wit-Rusland heeft een nieuwe kerncentrale. Litouwen bereidt zich voor op het ergste.

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.